Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

fl. 1460–1502

Gwerful Mechain

Bardd benywaidd enwocaf Cymru’r Oesoedd Canol: beiddgar, doniol a duwiol, atebodd y beirdd gwrywaidd yn eu mesurau caeth eu hunain.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 1460–1502 (wedi’i gofnodi) Bardd o Bowys Cymru Glyndŵr Beirdd ac awduron
Eglwys Sant Garmon yn Llanfechain, cartref Gwerful Mechain ym Mhowys
Eglwys Sant Garmon yn Llanfechain, cartref Gwerful Mechain ym Mhowys · Llun: Wikimedia Commons · Jonathan Thacker, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Gwerful Mechain: Gwerful o Fechain, hen gantref ym Mhowys

Gwerful Mechain

  • Gwerful ei henw ei hun
  • Mechain ei chartref, cantref ym Mhowys

Gwerful Mechain o Bowys yw prydyddes fawr Cymru’r Oesoedd Canol, yr unig un y mae ei cherddi wedi dod i lawr atom mewn unrhyw nifer. Meistrolodd y mesurau caeth cystal ag unrhyw ddyn o’i hoes, ac yn ei hymrysonau â beirdd gorau Powys talodd y pwyth yn ôl yn llawn, â ffraethineb sy’n swyno darllenwyr o hyd dros bum can mlynedd yn ddiweddarach.

Yn ei blodauTua 1460 hyd wedi 1500
Enw arallGwerful ferch Hywel Fychan
CartrefMechain, ym Mhowys
Ei thadHywel Fychan o Fechain
Ei merchMawd
Ei chyd-feirddDafydd Llwyd o Fathafarn, Ieuan Dyfi, Llywelyn ap Gutun

Merch o Fechain#

Roedd Gwerful yn ferch i Hywel Fychan, a oedd yn byw yng nghwmwd Mechain Is Coed ym Mhowys, ac i’w wraig Gwenhwyfar. Daeth o deulu bonheddig o Lanfechain, a bu ei hen-hen-daid Madog ab Einion yn uchelwr pwysig ym Mechain. Priododd John ap Llywelyn Fychan, a chawsant ferch, Mawd.

Prydyddes y mesurau caeth#

Nid oedd yn fardd proffesiynol a deithiai o dŷ i dŷ, ac mae’n debyg iddi ddysgu ei chrefft ar yr aelwyd. Eto canai yn yr un mesurau caeth heriol â’r penceirddiaid, cywyddau ac englynion llawn cynghanedd. Priodolir tua ugain o gerddi iddi yn y llawysgrifau, ac mae’r golygiad diweddaraf o’i gwaith yn derbyn wyth yn sicr yn eiddo iddi a phump arall a allai fod yn eiddo iddi.

Ymrysonau#

Ymdroai Gwerful ymhlith beirdd gogledd Powys ac ymrysonai â hwy, yn ôl arfer yr oes. Yn eu plith roedd y daroganwr enwog Dafydd Llwyd o Fathafarn, y cywyddwr medrus Ieuan Dyfi a Llywelyn ap Gutun. Pan droai beirdd eraill yn fasweddus atebai hi hwy â hiwmor llydan a brathog, a geilw Wicipedia hi’n fardd ffeministaidd, un o ddosbarth prin o feirdd benywaidd yn Ewrop yr Oesoedd Canol.

Cerddi ffydd#

Mae ei cherddi crefyddol ymhlith ei gorau. Canodd gywydd hardd i Ddioddefaint Crist, a cherdd arall ar angau a Dydd y Farn. Yn ei gwaith dethlir ffydd a chariad yn aml ochr yn ochr, weithiau yn yr un gerdd.

Beiddgar a gonest#

Canodd hefyd gerddi serch gonest a chwareus, gan foli harddwch y ferch i gyd pan na folai’r beirdd gwrywaidd ond ei hwyneb a’i gwallt. Am flynyddoedd lawer cadwyd y cerddi hyn allan o brint gan ysgolheigion, ond heddiw fe’u darllenir a’u cyfieithu eto, ac maent wedi’i gwneud yn enwog ymhell y tu hwnt i Gymru.

Ar gof gwlad#

Bu canu Gwerful fyw ar wefusau pobl Powys. Roedd darnau o’i cherddi ar gof gwerin gwlad o hyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, fel y noda Ap Vychan a Syr Owen M. Edwards. Ar ôl Ann Griffiths, a oedd hefyd o ogledd Powys, efallai mai hi yw’r brydyddes enwocaf yn yr iaith Gymraeg.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf