Clochoderick, y maen mawr y dywedir ei fod yn nodi bedd Rhydderch · Llun: Wikimedia Commons · Roger Griffith, Parth cyhoeddus
Ystyr yr enw
Rhydderch Hael: Rhydderch ‘Hael’, un o Dri Hael Ynys Prydain
Rhydderch Hael
Rhydderchei enw ei hun
Haelhael
2 munud o ddarllen
Rhydderch Hael oedd brenin Ystrad Clud, teyrnas y Brythoniaid ar afon Clud, ac un o frenhinoedd enwocaf yr Hen Ogledd. Ymladdodd wrth ochr Urien yn erbyn yr Eingl, enillodd frwydr Arfderydd, roedd yn gyfaill i Sant Columba ac yn noddwr i Sant Cyndeyrn yn Glasgow, ac mae traddodiad Cymru’n ei gyfrif ymhlith Tri Hael Ynys Prydain.FfynonellauRhydderch Hael ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydderch Hael, Riderch I o Alt Clut (bl. 580 hyd tua 614), rheolwr Alt Clut, Ystrad Clud, un o frenhinoedd enwocaf yr Hen Ogledd, a enwir yn aml mewn gweithiau Cymraeg a Lladin diweddarach; ym Muchedd Columba gan Adomnán, a ysgrifennwyd tua 700, mae’n anfon neges ddirgel at y sant yn gofyn sut y bydd farw, a dywed Columba wrtho y bydd farw gartref yn ei wely, a dderbynnir yn wir; yn yr Historia Brittonum un o bedwar brenin, gydag Urien, Gwallog a Morgant, a ymladdodd yn erbyn Hussa o Frynaich; arweinydd y fyddin fuddugol yn Arfderydd efallai; ym Muchedd Cyndeyrn ef yw noddwr brenhinol y sant ac felly’n gysylltiedig â sefydlu Glasgow, a chafodd y sant fodrwy goll y frenhines mewn eog, yr eog â modrwy yn ei geg ar arfbais Glasgow; yn y Trioedd; perchennog un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, y cleddyf Dyrnwyn: ‘pe tynnai gŵr bonheddig ef ei hun, fflamiai o’i garn i’w flaen. A phawb a’i gofynnai a’i câi … Ac am hynny y gelwid ef Rhydderch Hael’.Rhydderch Hael (or Hen), king of Alclyde (Dumbarton, near Glasgow) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Tudwal Tudclyd ap Clynnog ap Dyfnwal Hen; yn ôl Achau’r Saeson ymladdodd Rhydderch Hen gydag Urien Rheged, Gwallawg a Morgant yn erbyn Hussa, brenin Northumbria, tua 590; dywed Adomnán (624–704) yn ei Fuchedd Columba ei fod yn frenin Alclud ac yn gyfaill i Sant Columba (521–597); yn ôl Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin, bu farw Cyndeyrn a Rhydderch yn yr un flwyddyn; mae’n ymddangos yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, ac fe’i henwir yn fuddugwr brwydr Arfderydd, a ymladdwyd yn 573; yn y Trioedd mae’n un o Dri Hael Ynys Prydain, a’i farch oedd Drudlwyd.Rhydderch Hael ↗Wicipedia CymraegBrenin teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, hefyd Rhydderch Hen (bu farw tua 614); mab y brenin Tudwal Tudclyd, ŵyr Dyfnwal Hen; rheolai o gaer Allt Clud, ger Dumbarton; yn Achau’r Saeson ymladdodd gydag Urien Rheged, Gwallawg a Morgan yn erbyn Hussa, brenin Northumbria, tua 590; mae Adomnán yn ei Fuchedd Colum Cille yn ei alw’n gyfaill i Golum Cille; yn ôl Buchedd Cyndeyrn bu ef a Sant Cyndeyrn farw yr un flwyddyn; enwir ef yn Bonedd Gwŷr y Gogledd; yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin ef yw’r buddugwr ym Mrwydr Arfderydd yn erbyn Gwenddoleu fab Ceidio.
Roedd Rhydderch yn fab i’r Brenin Tudwal Tudclyd ac yn ŵyr i Ddyfnwal Hen, a rheolai o Alt Clud, Craig Clud, y gaer fawr ar Graig Dumbarton uwchben yr afon. Siaradai Brythoniaid Ystrad Clud yr un iaith â’r Cymry, a pharhaodd eu teyrnas yn hir wedi i deyrnasoedd eraill yr Hen Ogledd ddiflannu.FfynonellauRhydderch Hael ↗Wicipedia CymraegBrenin teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, hefyd Rhydderch Hen (bu farw tua 614); mab y brenin Tudwal Tudclyd, ŵyr Dyfnwal Hen; rheolai o gaer Allt Clud, ger Dumbarton; yn Achau’r Saeson ymladdodd gydag Urien Rheged, Gwallawg a Morgan yn erbyn Hussa, brenin Northumbria, tua 590; mae Adomnán yn ei Fuchedd Colum Cille yn ei alw’n gyfaill i Golum Cille; yn ôl Buchedd Cyndeyrn bu ef a Sant Cyndeyrn farw yr un flwyddyn; enwir ef yn Bonedd Gwŷr y Gogledd; yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin ef yw’r buddugwr ym Mrwydr Arfderydd yn erbyn Gwenddoleu fab Ceidio.Rhydderch Hael (or Hen), king of Alclyde (Dumbarton, near Glasgow) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Tudwal Tudclyd ap Clynnog ap Dyfnwal Hen; yn ôl Achau’r Saeson ymladdodd Rhydderch Hen gydag Urien Rheged, Gwallawg a Morgant yn erbyn Hussa, brenin Northumbria, tua 590; dywed Adomnán (624–704) yn ei Fuchedd Columba ei fod yn frenin Alclud ac yn gyfaill i Sant Columba (521–597); yn ôl Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin, bu farw Cyndeyrn a Rhydderch yn yr un flwyddyn; mae’n ymddangos yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, ac fe’i henwir yn fuddugwr brwydr Arfderydd, a ymladdwyd yn 573; yn y Trioedd mae’n un o Dri Hael Ynys Prydain, a’i farch oedd Drudlwyd.
Mae Hanes y Brythoniaid yn enwi pedwar brenin a ymladdodd yn erbyn Hussa fab Ida, brenin Eingl Brynaich, tua 590: Urien, Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgant. Safai Rhydderch gydag arweinwyr rhyfel mwyaf y Gogledd yn amddiffyn gwlad y Brythoniaid.FfynonellauRhydderch Hael (or Hen), king of Alclyde (Dumbarton, near Glasgow) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Tudwal Tudclyd ap Clynnog ap Dyfnwal Hen; yn ôl Achau’r Saeson ymladdodd Rhydderch Hen gydag Urien Rheged, Gwallawg a Morgant yn erbyn Hussa, brenin Northumbria, tua 590; dywed Adomnán (624–704) yn ei Fuchedd Columba ei fod yn frenin Alclud ac yn gyfaill i Sant Columba (521–597); yn ôl Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin, bu farw Cyndeyrn a Rhydderch yn yr un flwyddyn; mae’n ymddangos yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, ac fe’i henwir yn fuddugwr brwydr Arfderydd, a ymladdwyd yn 573; yn y Trioedd mae’n un o Dri Hael Ynys Prydain, a’i farch oedd Drudlwyd.Rhydderch Hael ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydderch Hael, Riderch I o Alt Clut (bl. 580 hyd tua 614), rheolwr Alt Clut, Ystrad Clud, un o frenhinoedd enwocaf yr Hen Ogledd, a enwir yn aml mewn gweithiau Cymraeg a Lladin diweddarach; ym Muchedd Columba gan Adomnán, a ysgrifennwyd tua 700, mae’n anfon neges ddirgel at y sant yn gofyn sut y bydd farw, a dywed Columba wrtho y bydd farw gartref yn ei wely, a dderbynnir yn wir; yn yr Historia Brittonum un o bedwar brenin, gydag Urien, Gwallog a Morgant, a ymladdodd yn erbyn Hussa o Frynaich; arweinydd y fyddin fuddugol yn Arfderydd efallai; ym Muchedd Cyndeyrn ef yw noddwr brenhinol y sant ac felly’n gysylltiedig â sefydlu Glasgow, a chafodd y sant fodrwy goll y frenhines mewn eog, yr eog â modrwy yn ei geg ar arfbais Glasgow; yn y Trioedd; perchennog un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, y cleddyf Dyrnwyn: ‘pe tynnai gŵr bonheddig ef ei hun, fflamiai o’i garn i’w flaen. A phawb a’i gofynnai a’i câi … Ac am hynny y gelwid ef Rhydderch Hael’.
Mae cerddi Cymraeg Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin yn enwi Rhydderch yn fuddugwr brwydr Arfderydd, a ymladdwyd yn 573 yn ôl yr annalau Cymreig, lle syrthiodd Gwenddoleu fab Ceidio. Ym Muchedd Myrddin gan Sieffre o Fynwy mae’n ymddangos fel brenin y Cumbriaid, yn ymladd wrth ochr Peredur a Myrddin.FfynonellauRhydderch Hael ↗Wicipedia CymraegBrenin teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, hefyd Rhydderch Hen (bu farw tua 614); mab y brenin Tudwal Tudclyd, ŵyr Dyfnwal Hen; rheolai o gaer Allt Clud, ger Dumbarton; yn Achau’r Saeson ymladdodd gydag Urien Rheged, Gwallawg a Morgan yn erbyn Hussa, brenin Northumbria, tua 590; mae Adomnán yn ei Fuchedd Colum Cille yn ei alw’n gyfaill i Golum Cille; yn ôl Buchedd Cyndeyrn bu ef a Sant Cyndeyrn farw yr un flwyddyn; enwir ef yn Bonedd Gwŷr y Gogledd; yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin ef yw’r buddugwr ym Mrwydr Arfderydd yn erbyn Gwenddoleu fab Ceidio.Battle of Arfderydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 573 yn ôl yr Annales Cambriae; trechwyd a lladdwyd Gwenddolau; ei elynion oedd Peredur a Gwrgi, meibion Eliffer, neu Rydderch Hael o Ystrad Clud, ac efallai fod sawl byddin wedi ymladd; rhoddodd W. F. Skene hi yn Arthuret, ger Longtown; dywedir i Fyrddin Wyllt wallgofi a ffoi i’r goedwig, Coed Celyddon yn y cerddi diweddarach; un o Dair Ofergad Ynys Prydain gyda Chamlan; parhaodd gosgordd Gwenddolau i ymladd am bythefnos a mis wedi lladd eu harglwydd; mae’r gerdd gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin, Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, yn enwi llawer o’i rhyfelwyr.Rhydderch Hael (or Hen), king of Alclyde (Dumbarton, near Glasgow) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Tudwal Tudclyd ap Clynnog ap Dyfnwal Hen; yn ôl Achau’r Saeson ymladdodd Rhydderch Hen gydag Urien Rheged, Gwallawg a Morgant yn erbyn Hussa, brenin Northumbria, tua 590; dywed Adomnán (624–704) yn ei Fuchedd Columba ei fod yn frenin Alclud ac yn gyfaill i Sant Columba (521–597); yn ôl Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin, bu farw Cyndeyrn a Rhydderch yn yr un flwyddyn; mae’n ymddangos yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, ac fe’i henwir yn fuddugwr brwydr Arfderydd, a ymladdwyd yn 573; yn y Trioedd mae’n un o Dri Hael Ynys Prydain, a’i farch oedd Drudlwyd.
Mae Buchedd Columba gan Adomnán, a ysgrifennwyd tua 700, yn adrodd i Rydderch anfon neges ddirgel at sant Iona yn gofyn sut y byddai farw, ai drwy law ei elynion. Atebodd Columba y byddai farw gartref ar ei obennydd ei hun, ac felly y bu. Ym Muchedd Sant Cyndeyrn ef yw noddwr brenhinol y sant, a alwodd Gyndeyrn yn ôl i’r Gogledd ac felly helpu i sefydlu eglwys Glasgow. Cafodd y sant, medd y stori, fodrwy goll y frenhines ym mol eog, ac mae’r eog â modrwy yn ei geg ar arfbais dinas Glasgow hyd heddiw. Bu farw’r brenin a’r sant yn yr un flwyddyn.FfynonellauRhydderch Hael ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydderch Hael, Riderch I o Alt Clut (bl. 580 hyd tua 614), rheolwr Alt Clut, Ystrad Clud, un o frenhinoedd enwocaf yr Hen Ogledd, a enwir yn aml mewn gweithiau Cymraeg a Lladin diweddarach; ym Muchedd Columba gan Adomnán, a ysgrifennwyd tua 700, mae’n anfon neges ddirgel at y sant yn gofyn sut y bydd farw, a dywed Columba wrtho y bydd farw gartref yn ei wely, a dderbynnir yn wir; yn yr Historia Brittonum un o bedwar brenin, gydag Urien, Gwallog a Morgant, a ymladdodd yn erbyn Hussa o Frynaich; arweinydd y fyddin fuddugol yn Arfderydd efallai; ym Muchedd Cyndeyrn ef yw noddwr brenhinol y sant ac felly’n gysylltiedig â sefydlu Glasgow, a chafodd y sant fodrwy goll y frenhines mewn eog, yr eog â modrwy yn ei geg ar arfbais Glasgow; yn y Trioedd; perchennog un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, y cleddyf Dyrnwyn: ‘pe tynnai gŵr bonheddig ef ei hun, fflamiai o’i garn i’w flaen. A phawb a’i gofynnai a’i câi … Ac am hynny y gelwid ef Rhydderch Hael’.Rhydderch Hael (or Hen), king of Alclyde (Dumbarton, near Glasgow) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Tudwal Tudclyd ap Clynnog ap Dyfnwal Hen; yn ôl Achau’r Saeson ymladdodd Rhydderch Hen gydag Urien Rheged, Gwallawg a Morgant yn erbyn Hussa, brenin Northumbria, tua 590; dywed Adomnán (624–704) yn ei Fuchedd Columba ei fod yn frenin Alclud ac yn gyfaill i Sant Columba (521–597); yn ôl Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin, bu farw Cyndeyrn a Rhydderch yn yr un flwyddyn; mae’n ymddangos yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, ac fe’i henwir yn fuddugwr brwydr Arfderydd, a ymladdwyd yn 573; yn y Trioedd mae’n un o Dri Hael Ynys Prydain, a’i farch oedd Drudlwyd.Rhydderch Hael ↗Wicipedia CymraegBrenin teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, hefyd Rhydderch Hen (bu farw tua 614); mab y brenin Tudwal Tudclyd, ŵyr Dyfnwal Hen; rheolai o gaer Allt Clud, ger Dumbarton; yn Achau’r Saeson ymladdodd gydag Urien Rheged, Gwallawg a Morgan yn erbyn Hussa, brenin Northumbria, tua 590; mae Adomnán yn ei Fuchedd Colum Cille yn ei alw’n gyfaill i Golum Cille; yn ôl Buchedd Cyndeyrn bu ef a Sant Cyndeyrn farw yr un flwyddyn; enwir ef yn Bonedd Gwŷr y Gogledd; yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin ef yw’r buddugwr ym Mrwydr Arfderydd yn erbyn Gwenddoleu fab Ceidio.
Mae’r Trioedd yn ei enwi’n un o Dri Hael Ynys Prydain, gyda Nudd Hael a Mordaf Hael, ac yn rhoi enw ei farch, Drudlwyd. Mae rhestr Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain yn rhoi iddo Ddyrnwyn, y cleddyf â’r carn gwyn: pe tynnai gŵr o dras fonheddig ef, fflamiai o’r carn i’r blaen, ac fe’i rhoddid i bawb a’i gofynnai, ac am hynny, medd y rhestr, y gelwid ef Rhydderch Hael.FfynonellauRhydderch Hael (or Hen), king of Alclyde (Dumbarton, near Glasgow) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Tudwal Tudclyd ap Clynnog ap Dyfnwal Hen; yn ôl Achau’r Saeson ymladdodd Rhydderch Hen gydag Urien Rheged, Gwallawg a Morgant yn erbyn Hussa, brenin Northumbria, tua 590; dywed Adomnán (624–704) yn ei Fuchedd Columba ei fod yn frenin Alclud ac yn gyfaill i Sant Columba (521–597); yn ôl Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin, bu farw Cyndeyrn a Rhydderch yn yr un flwyddyn; mae’n ymddangos yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, ac fe’i henwir yn fuddugwr brwydr Arfderydd, a ymladdwyd yn 573; yn y Trioedd mae’n un o Dri Hael Ynys Prydain, a’i farch oedd Drudlwyd.Rhydderch Hael ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydderch Hael, Riderch I o Alt Clut (bl. 580 hyd tua 614), rheolwr Alt Clut, Ystrad Clud, un o frenhinoedd enwocaf yr Hen Ogledd, a enwir yn aml mewn gweithiau Cymraeg a Lladin diweddarach; ym Muchedd Columba gan Adomnán, a ysgrifennwyd tua 700, mae’n anfon neges ddirgel at y sant yn gofyn sut y bydd farw, a dywed Columba wrtho y bydd farw gartref yn ei wely, a dderbynnir yn wir; yn yr Historia Brittonum un o bedwar brenin, gydag Urien, Gwallog a Morgant, a ymladdodd yn erbyn Hussa o Frynaich; arweinydd y fyddin fuddugol yn Arfderydd efallai; ym Muchedd Cyndeyrn ef yw noddwr brenhinol y sant ac felly’n gysylltiedig â sefydlu Glasgow, a chafodd y sant fodrwy goll y frenhines mewn eog, yr eog â modrwy yn ei geg ar arfbais Glasgow; yn y Trioedd; perchennog un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, y cleddyf Dyrnwyn: ‘pe tynnai gŵr bonheddig ef ei hun, fflamiai o’i garn i’w flaen. A phawb a’i gofynnai a’i câi … Ac am hynny y gelwid ef Rhydderch Hael’.Thirteen Treasures of the Island of Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, rhestr o dri ar ddeg o bethau rhyfeddol a gedwir mewn llawysgrifau Cymraeg o’r bymthegfed a’r unfed ganrif ar bymtheg; yn eu plith mae Car Morgan Mwynfawr: pwy bynnag a eisteddai ynddo, gallai ddymuno bod lle y mynnai, a byddai yno ar unwaith.
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.