Hanes Cymru / Oes y Seintiau

d. c. 614

Rhydderch Hael

Brenin Ystrad Clud o Graig Alclud, mor enwog am ei roddion nes ei alw’n Rhydderch Hael. Cyfaill i Golwmba Sant a noddwr Cyndeyrn Sant.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. c. 614 (cronicl cynnar:Adomnán, Buchedd Colum Cille, tua 700) Brenin Ystrad Clud Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Clochoderick, y maen mawr y dywedir ei fod yn nodi bedd Rhydderch
Clochoderick, y maen mawr y dywedir ei fod yn nodi bedd Rhydderch · Llun: Wikimedia Commons · Roger Griffith, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Rhydderch Hael: Rhydderch ‘Hael’, un o Dri Hael Ynys Prydain

Rhydderch Hael

  • Rhydderch ei enw ei hun
  • Hael hael

Rhydderch Hael oedd brenin Ystrad Clud, teyrnas y Brythoniaid ar afon Clud, ac un o frenhinoedd enwocaf yr Hen Ogledd. Ymladdodd wrth ochr Urien yn erbyn yr Eingl, enillodd frwydr Arfderydd, roedd yn gyfaill i Sant Columba ac yn noddwr i Sant Cyndeyrn yn Glasgow, ac mae traddodiad Cymru’n ei gyfrif ymhlith Tri Hael Ynys Prydain.

PrydBlodeuodd tua 580, bu farw tua 614
TeyrnasYstrad Clud
CaerAlt Clud, Craig Dumbarton
Ei dadY Brenin Tudwal Tudclyd
Ei gleddyfDyrnwyn

Brenin Craig Clud#

Roedd Rhydderch yn fab i’r Brenin Tudwal Tudclyd ac yn ŵyr i Ddyfnwal Hen, a rheolai o Alt Clud, Craig Clud, y gaer fawr ar Graig Dumbarton uwchben yr afon. Siaradai Brythoniaid Ystrad Clud yr un iaith â’r Cymry, a pharhaodd eu teyrnas yn hir wedi i deyrnasoedd eraill yr Hen Ogledd ddiflannu.

Yn erbyn meibion Ida#

Mae Hanes y Brythoniaid yn enwi pedwar brenin a ymladdodd yn erbyn Hussa fab Ida, brenin Eingl Brynaich, tua 590: Urien, Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgant. Safai Rhydderch gydag arweinwyr rhyfel mwyaf y Gogledd yn amddiffyn gwlad y Brythoniaid.

Arfderydd#

Mae cerddi Cymraeg Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin yn enwi Rhydderch yn fuddugwr brwydr Arfderydd, a ymladdwyd yn 573 yn ôl yr annalau Cymreig, lle syrthiodd Gwenddoleu fab Ceidio. Ym Muchedd Myrddin gan Sieffre o Fynwy mae’n ymddangos fel brenin y Cumbriaid, yn ymladd wrth ochr Peredur a Myrddin.

Cyfaill y saint#

Mae Buchedd Columba gan Adomnán, a ysgrifennwyd tua 700, yn adrodd i Rydderch anfon neges ddirgel at sant Iona yn gofyn sut y byddai farw, ai drwy law ei elynion. Atebodd Columba y byddai farw gartref ar ei obennydd ei hun, ac felly y bu. Ym Muchedd Sant Cyndeyrn ef yw noddwr brenhinol y sant, a alwodd Gyndeyrn yn ôl i’r Gogledd ac felly helpu i sefydlu eglwys Glasgow. Cafodd y sant, medd y stori, fodrwy goll y frenhines ym mol eog, ac mae’r eog â modrwy yn ei geg ar arfbais dinas Glasgow hyd heddiw. Bu farw’r brenin a’r sant yn yr un flwyddyn.

Rhydderch Hael#

Mae’r Trioedd yn ei enwi’n un o Dri Hael Ynys Prydain, gyda Nudd Hael a Mordaf Hael, ac yn rhoi enw ei farch, Drudlwyd. Mae rhestr Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain yn rhoi iddo Ddyrnwyn, y cleddyf â’r carn gwyn: pe tynnai gŵr o dras fonheddig ef, fflamiai o’r carn i’r blaen, ac fe’i rhoddid i bawb a’i gofynnai, ac am hynny, medd y rhestr, y gelwid ef Rhydderch Hael.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf