Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. mid 6th century

Elidir Mwynfawr

Tywysog o’r Gogledd, o linach Coel, a laddwyd yn Aber Mewydus yn Arfon. Marchogodd Clydno Eidyn, Nudd, Mordaf a Rhydderch i’r de i losgi Arfon i ddial amdano, ac atebodd Gwynedd drwy orymdeithio i Werydd.

Llun: Castell Caernarfon dros yr harbwr wrth geg afon Seiont · Herbert Ortner, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 1 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. mid 6th century (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif) Tywysog o’r Gogledd a ddaeth i Arfon Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Trwyn Abermenai ar arfordir Arfon, y wlad y daeth Elidir iddi o’r Gogledd
Trwyn Abermenai ar arfordir Arfon, y wlad y daeth Elidir iddi o’r Gogledd · Llun: Wikimedia Commons · Gerald England, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Elidir Mwynfawr: Elidir ‘Mwynfawr’

Elidir Mwynfawr

  • Elidir ei enw ei hun
  • Mwynfawr cyfoethog (mwyn + mawr)

Roedd Elidir Mwynfawr yn dywysog ar Frythoniaid y Gogledd yng nghanol y chweched ganrif. Yn ôl traddodiad Cymru roedd yn briod ag Eurgain, merch Maelgwn Gwynedd, ac wedi marw Maelgwn daeth i Wynedd i hawlio cyfran o’r deyrnas.

Mae llyfrau cyfraith Cymru’n adrodd yr hyn a ddilynodd, mewn darn am freiniau gwŷr Arfon. Lladdwyd Elidir yn Aber Mewydus yn Arfon, a daeth brenhinoedd y Gogledd, Clydno Eidyn, Nudd Hael, Mordaf Hael a Rhydderch Hael, i’r de i ddial amdano a llosgi Arfon. Casglodd Rhun fab Maelgwn wŷr Gwynedd a gorymdeithio tua’r gogledd drwy diroedd y Brythoniaid hyd at afon Gwerydd, ac am y daith hir honno enillodd gwŷr Arfon yr hawl i arwain blaen byddin Gwynedd am byth.

Mae’r Trioedd yn cofio ei farch, Du y Moroedd, ymhlith tri marchlwyth mawr yr Ynys: cariodd saith dyn a hanner o Benllech yn y Gogledd i Benllech ym Môn.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf