Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd y copi hynaf yn 1346

Buchedd Dewi

Buchedd nawddsant Cymru mewn Cymraeg Canol: y llawr yn codi dano ym Mrefi, ei bregeth olaf ar y pethau bychain, a’r dydd y bu farw, y cyntaf o Fawrth.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

IaithCymraeg Canol
Copi hynafLlyfr Ancr Llanddewibrefi, 1346
Seiliwyd arFuchedd Ladin Dewi gan Rygyfarch, a ysgrifennwyd tua 1094

Buchedd Dewi yw hanes bywyd Dewi, nawddsant Cymru, yn Gymraeg. Mae’n ddiweddariad Cymraeg o’r Fuchedd Ladin a ysgrifennodd Rhygyfarch tua 1094, yn fyrrach ac yn symlach, wedi’i lunio fel y gallai pobl heb Ladin glywed hanes eu sant eu hunain. Ysgrifennwyd y copi hynaf yn 1346 gan ancr o Landdewibrefi, yn y llyfr a elwir o hyd yn Llyfr yr Ancr, ac mae copïau diweddarach mewn llawysgrifau eraill, yn eu plith Llyfr Coch Talgarth.

O Henfynyw i Lyn Rhosyn

Mae’r Fuchedd yn dilyn Dewi o’r cyfnod cyn ei eni: ei dad Sant a’i fam Non, y rhoddion a ragfynegwyd ddeng mlynedd ar hugain cyn ei eni, ei addysg yn Henfynyw, a’i flynyddoedd yn astudio dan Peulin. Yna mae Dewi’n teithio drwy’r wlad yn sefydlu eglwysi, o Ynys Wydrin hyd Gaerfaddon a Llanllieni, ac yn ymsefydlu yng Nglyn Rhosyn, lle saif Tyddewi heddiw. Yno gwelodd pennaeth o’r enw Boia fwg ei dân yn codi o’r glyn, ac yn y diwedd rhoddodd y glyn i Ddewi am byth.

Y gynulleidfa ym Mrefi

Y rhan enwocaf o’r Fuchedd yw cynulliad mawr y saint a’r bobl ym Mrefi. Roedd cynifer wedi dod fel na allai neb gael ei glywed gan bawb. Galwyd am Ddewi, ac wrth iddo sefyll ar lawr gwastad a phregethu, cododd y llawr dan ei draed fel bryn, fel y gallai pawb ei weld a’i glywed. Dywed y Fuchedd fod y bryn yno o hyd, yn amlwg i bawb, a saif eglwys Llanddewi Brefi arno heddiw. Yno, meddai, cytunodd y saint gyda’i gilydd mai Dewi oedd pennaeth saint Ynys Prydain.

Cododd y llawr fel mynydd

y kyuodes y llawr hwnnwcododd y llawr hwnnwmegys mynyd uchel dan y draet ef,fel mynydd uchel dan ei draed,a phawb o’r gynnulleitua honnoa phawb o’r gynulleidfa honnoyn edrych ar hynnyyn edrych ar hynny.
Buchedd Dewi, y gynulleidfa ym Mrefi

Y pethau bychain

Pan wyddai Dewi fod ei farwolaeth yn agos, pregethodd i’r bobl unwaith eto ar y Sul, a rhoi ei fendith iddynt. Ei eiriau olaf yw’r frawddeg anwylaf yn holl hen ryddiaith y Gymraeg: byddwch lawen, cadwch y ffydd, a gwnewch y pethau bychain. Fe’u dyfynnir o hyd ar ddydd Gŵyl Dewi ym mhob ysgol yng Nghymru.

Gwnewch y pethau bychain

Arglwydi, vrodyr a chwiorydd,Arglwyddi, frodyr a chwiorydd,bydwch lawen,byddwch lawen,a chedwch ych ffyd a’ch cret,a chadwch eich ffydd a’ch cred,a gwnewch y petheu bycheina gwnewch y pethau bychaina glywyssawch ac a welsawch gennyf i.a glywsoch ac a welsoch gennyf i.
Buchedd Dewi, pregeth olaf Dewi

Y ffordd yr aeth ein tadau

a minneu a gerdaf y forda minnau a gerddaf y ffordda aeth yn tadeu ni idi;yr aeth ein tadau ar ei hyd;ac yn iach ywch,ac yn iach i chwi,ac vyth bellach nyt ymwelwn nia byth mwy ni welwn ein gilyddyn y byt hwn.yn y byd hwn.
Buchedd Dewi, ffarwél Dewi

Y cyntaf o Fawrth

Pan glywodd y bobl ei fod yn eu gadael, gwaeddasant yn eu galar, gan ddymuno i’r ddaear eu llyncu ac i’r môr orchuddio’r tir. Bu farw Dewi ar y dydd Mawrth, y dydd cyntaf o Fawrth, gyda’r wawr, a dywed y Fuchedd i Grist ddod i gyrchu ei enaid gyda naw rhadd nef, yn ddisglair fel yr haul. Y cyntaf o Fawrth fu dydd Dewi byth er hynny.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (3)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan