
Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Ysgrifennwyd y copi hynaf yn 1346
Buchedd Dewi
Buchedd nawddsant Cymru mewn Cymraeg Canol: y llawr yn codi dano ym Mrefi, ei bregeth olaf ar y pethau bychain, a’r dydd y bu farw, y cyntaf o Fawrth.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
| Iaith | Cymraeg Canol |
|---|---|
| Copi hynaf | Llyfr Ancr Llanddewibrefi, 1346 |
| Seiliwyd ar | Fuchedd Ladin Dewi gan Rygyfarch, a ysgrifennwyd tua 1094 |
Buchedd Dewi yw hanes bywyd Dewi, nawddsant Cymru, yn Gymraeg. Mae’n ddiweddariad Cymraeg o’r Fuchedd Ladin a ysgrifennodd Rhygyfarch tua 1094, yn fyrrach ac yn symlach, wedi’i lunio fel y gallai pobl heb Ladin glywed hanes eu sant eu hunain. Ysgrifennwyd y copi hynaf yn 1346 gan ancr o Landdewibrefi, yn y llyfr a elwir o hyd yn Llyfr yr Ancr, ac mae copïau diweddarach mewn llawysgrifau eraill, yn eu plith Llyfr Coch Talgarth.FfynonellauBuchedd Dewi ↗Wicipedia CymraegBuchedd Gymraeg Canol Dewi, ei ffynhonnell a’i llawysgrifau.Book of the Anchorite of Llanddewibrefi ↗Wikipedia (Saesneg)Y llyfr o destunau crefyddol Cymraeg a ysgrifennwyd gan ancr yn 1346.Llyfr Ancr Llanddewibrefi ↗Wicipedia CymraegLlyfr yr Ancr, ei ysgrifydd a’i gynnwys.
O Henfynyw i Lyn Rhosyn
Mae’r Fuchedd yn dilyn Dewi o’r cyfnod cyn ei eni: ei dad Sant a’i fam Non, y rhoddion a ragfynegwyd ddeng mlynedd ar hugain cyn ei eni, ei addysg yn Henfynyw, a’i flynyddoedd yn astudio dan Peulin. Yna mae Dewi’n teithio drwy’r wlad yn sefydlu eglwysi, o Ynys Wydrin hyd Gaerfaddon a Llanllieni, ac yn ymsefydlu yng Nglyn Rhosyn, lle saif Tyddewi heddiw. Yno gwelodd pennaeth o’r enw Boia fwg ei dân yn codi o’r glyn, ac yn y diwedd rhoddodd y glyn i Ddewi am byth.FfynonellauBuchedd Dewi Sant ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Gymraeg Dewi, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.Saint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi, ei fywyd, ei fynachlog yn Nhyddewi a’i ddydd, 1 Mawrth.
Y gynulleidfa ym Mrefi
Y rhan enwocaf o’r Fuchedd yw cynulliad mawr y saint a’r bobl ym Mrefi. Roedd cynifer wedi dod fel na allai neb gael ei glywed gan bawb. Galwyd am Ddewi, ac wrth iddo sefyll ar lawr gwastad a phregethu, cododd y llawr dan ei draed fel bryn, fel y gallai pawb ei weld a’i glywed. Dywed y Fuchedd fod y bryn yno o hyd, yn amlwg i bawb, a saif eglwys Llanddewi Brefi arno heddiw. Yno, meddai, cytunodd y saint gyda’i gilydd mai Dewi oedd pennaeth saint Ynys Prydain.FfynhonnellBuchedd Dewi Sant ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Gymraeg Dewi, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.
Cododd y llawr fel mynydd
Y pethau bychain
Pan wyddai Dewi fod ei farwolaeth yn agos, pregethodd i’r bobl unwaith eto ar y Sul, a rhoi ei fendith iddynt. Ei eiriau olaf yw’r frawddeg anwylaf yn holl hen ryddiaith y Gymraeg: byddwch lawen, cadwch y ffydd, a gwnewch y pethau bychain. Fe’u dyfynnir o hyd ar ddydd Gŵyl Dewi ym mhob ysgol yng Nghymru.FfynonellauBuchedd Dewi Sant ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Gymraeg Dewi, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.Buchedd Dewi ↗Wicipedia CymraegBuchedd Gymraeg Canol Dewi, ei ffynhonnell a’i llawysgrifau.
Gwnewch y pethau bychain
Y ffordd yr aeth ein tadau
Y cyntaf o Fawrth
Pan glywodd y bobl ei fod yn eu gadael, gwaeddasant yn eu galar, gan ddymuno i’r ddaear eu llyncu ac i’r môr orchuddio’r tir. Bu farw Dewi ar y dydd Mawrth, y dydd cyntaf o Fawrth, gyda’r wawr, a dywed y Fuchedd i Grist ddod i gyrchu ei enaid gyda naw rhadd nef, yn ddisglair fel yr haul. Y cyntaf o Fawrth fu dydd Dewi byth er hynny.FfynonellauBuchedd Dewi Sant ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Gymraeg Dewi, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.Saint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi, ei fywyd, ei fynachlog yn Nhyddewi a’i ddydd, 1 Mawrth.
Dewi Sant → Buchedd Dewi gan Rygyfarch → Canu i Ddewi → Llanddewi Brefi → Tyddewi → Yr hen destunau Cymraeg →
Pobl y testun
Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (3)
- Ffenestr liw o Ddewi Sant yng Nghastell Coch — Hchc2009 · CC BY-SA 4.0
- Santes Non mewn gwydr lliw yn ei chapel ger Tyddewi — Thruxton · CC BY 3.0
- Dechrau Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a wnaed yn Llanbadarn Fawr tua 1080 — Ithael and Ieuan ap Sulien, Llanbadarn Fawr; Trinity College Dublin · Parth cyhoeddus
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan


