Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’i lluniwyd cyn 1564

Ceiliog Bronfraith, gan Gruffudd Hiraethog

Y fronfraith yn fardd ac yn bregethwr mewn pulpud o wiail, yn canu i Dduw â’i big i’r awyr, mewn cywydd gan athro mawr beirdd oes y Tuduriaid.

Llun: Afon Dyfrdwy yn rhuthro heibio’r hen bont garreg yn Llangollen · Akke, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

BarddGruffudd Hiraethog, bardd ac arwyddfardd
Testuny fronfraith
Bu farw1564, claddwyd yn Llangollen

Ganwyd Gruffudd Hiraethog yn Llangollen, ac mae’n debyg i’w enw ddod o’i gysylltiad agos â Phlas Iolyn ger Mynydd Hiraethog. Cafodd drwydded bardd yn 1545–6 a daeth yn athro mawr beirdd oes y Tuduriaid: dysgodd Wiliam Llŷn, Wiliam Cynwal, Simwnt Fychan, Siôn Tudur a Raff ap Robert i gyd ganddo. Roedd yn arwyddfardd hefyd, ac mae ei lyfrau achau yn olrhain teuluoedd ledled Cymru.

Cyfaill y ddysg newydd

Carai Gruffudd yr iaith Gymraeg a gweithiodd yn galed i’w chadw’n gryf. Casglodd ddiarhebion Cymraeg, ac argraffodd ei gyfaill William Salesbury hwy yn 1547 fel Oll Synnwyr pen Kembero ygyd, un o’r llyfrau Cymraeg cyntaf erioed i’w argraffu. Lluniodd hefyd eiriadur Cymraeg gyda llinellau o waith y beirdd i ddangos ystyr y geiriau.

Y fronfraith yn fardd

Yn y cywydd byr hwn mae Gruffudd yn troi at aderyn. Mae’r fronfraith yn canu drwy’r dydd hir, ddydd a nos, yn groywach na’r eos, yn ei gŵn brych.

Cerddor y dydd hir

Cerddor llawengainc hirddydd,Cerddor cân lawen drwy’r dydd hir,Canu er difyrru’r dydd,yn canu i ddifyrru’r dydd,Croyw gywydd yn nydd a nos,cywydd croyw ddydd a nos,Croywach na phynciau’r eos,croywach na phynciau’r eos.
Gruffudd Hiraethog, Ceiliog Bronfraith, yr agoriad

Enw o Frytaniaith

Pa lifrai amgylch plufron?Pa lifrai sydd am ei fron bluog?Pais fraith o gwmpas ’i fron,Pais fraith o gwmpas ei fron,Ac o liw’r fron, goler fraith,ac o liw’r fron, coler fraith,Fo roed henw, o Frytaniaith.y rhoddwyd enw iddo, yn iaith y Brythoniaid.
Gruffudd Hiraethog, Ceiliog Bronfraith

Pregethwr yn y dail

Yna daw’r fronfraith yn athro’r adar, yn ysgol gân, ac yn bregethwr ifanc o deyrnas y dail mewn pulpud o wiail, yn anfon ei gân i fyny at Dduw.

Pulpud gwiail

Gyrru i Dduw gerdd a ŵyr,Fe ŵyr sut i yrru cân i Dduw,Groywiaith, a’i big i’r awyr,mewn iaith groyw, a’i big i’r awyr;Pregethwas o deyrnas dail,pregethwr ifanc o deyrnas y dail,Poet gwiw mewn pulput gwiail!bardd gwych mewn pulpud o wiail!
Gruffudd Hiraethog, Ceiliog Bronfraith, y llinellau olaf

Pobl y testun

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan