

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Ysgrifennwyd tua 1094
Buchedd Dewi gan Rygyfarch
Buchedd gyntaf Dewi, a ysgrifennwyd yn Lladin yn Llanbadarn gan Rygyfarch fab Sulien: Gildas yn methu llefaru, y golomen â’r pig aur, y mynaich a dynnai eu herydr eu hunain.
Llun: Ffenestr liw o Ddewi Sant yng Nghastell Coch · Hchc2009, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
| Awdur | Rhygyfarch fab Sulien, o Lanbadarn Fawr |
|---|---|
| Iaith | Lladin |
| Ysgrifennwyd | tua 1094 |
Rhygyfarch oedd mab hynaf Sulien, yr ysgolhaig mawr a fu ddwywaith yn esgob Tyddewi, a magwyd ef yn nheulu dysgedig Llanbadarn Fawr. Tua 1094 ysgrifennodd Fuchedd Dewi yn Lladin. Hon yw’r Fuchedd hynaf i Ddewi sydd wedi goroesi, ac mae bron popeth a ddywedwyd amdano wedyn yn tarddu ohoni, drwy’r Fuchedd Gymraeg a thrwy’r beirdd. Ysgrifennodd Rhygyfarch hi mewn blynyddoedd pan oedd y Normaniaid yn gwthio i mewn i Gymru, a dangosodd Ddewi fel pennaeth eglwys fawr nad oedd yn ufudd i neb ond Duw.FfynonellauRhygyfarch ↗Wikipedia (Saesneg)Rhygyfarch fab Sulien o Lanbadarn, awdur Buchedd Ladin Dewi.Buchedd Dewi ↗Wicipedia CymraegBuchedd Gymraeg Canol Dewi, ei ffynhonnell a’i llawysgrifau.
Cyn ei eni
Mae’r Fuchedd yn agor ddeng mlynedd ar hugain cyn geni Dewi, gydag angel yn addo tair rhodd i’w dad: dil mêl, pysgodyn a hydd. Pan oedd Non, mam Dewi, yn ei gario, aeth i eglwys lle’r oedd Gildas yn pregethu, a thawodd Gildas ac ni allai fynd ymlaen. Wedi iddi fynd allan, gallai bregethu eto. Dywedodd Gildas wrth y bobl fod gan y plentyn a gariai fwy o ras a nerth nag ef, gan i Dduw roi iddo benarglwyddiaeth ar holl bobl Prydain.FfynhonnellVita Sancti David ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Dewi gan Rygyfarch, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.
Ni allai Gildas bregethu
Y golomen â’r pig aur
Cafodd Dewi ei ddysgu gyntaf yn Henfynyw, a eilw Rhygyfarch yn Hen Fynyw, a gwelodd ei gyd-ddisgyblion golomen â phig aur yn chwarae wrth ei wefusau ac yn ei ddysgu. Yna astudiodd dan Peulin, nes iddo fynd allan i sefydlu deuddeg mynachlog, a dod o’r diwedd i Lyn Rhosyn, lle saif Tyddewi.FfynhonnellVita Sancti David ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Dewi gan Rygyfarch, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.
Y golomen â’r pig aur
Rheol mynaich Dewi
Mae Rhygyfarch yn rhoi darlun byw o fywyd mynaich Dewi. Nid oedd ganddynt ychen, ond tynnent yr erydr eu hunain. Nid oedd dim yn eiddo iddynt, gwrthodent roddion gan yr anghyfiawn, a gweithient mewn tawelwch, gyda gweddi ac astudio wedi gorffen y gwaith. Bara a llysiau gyda halen oedd eu bwyd, a bwytaent ddigon i’w cynnal yn unig, byth i’w digoni. Nid yfai Dewi ei hun ddim ond dŵr, a dyna pam y gelwir ef yn Ddewi Ddyfrwr.FfynonellauVita Sancti David ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Dewi gan Rygyfarch, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.Saint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi, ei fywyd, ei fynachlog yn Nhyddewi a’i ddydd, 1 Mawrth.
Yr iau ar eu hysgwyddau eu hunain
Gŵr y bywyd dyfrol
Jerwsalem a Brefi
Mae’r Fuchedd yn adrodd sut yr aeth Dewi i Jerwsalem gyda Theilo a Phadarn, a’i wneud yn archesgob yno gan y patriarch, a sut, yng nghynulliad Brefi, y cododd y llawr dano wrth iddo bregethu. Mae’n gorffen â’i farwolaeth ar y cyntaf o Fawrth, a’r angylion a ddaeth i’w gyrchu adref.FfynhonnellVita Sancti David ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Dewi gan Rygyfarch, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.
Rhygyfarch → Buchedd Dewi → Dewi Sant → Buchedd Padarn → Llanbadarn Fawr → Yr hen destunau Cymraeg →
Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (5)
- Dechrau Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a wnaed yn Llanbadarn Fawr tua 1080 — Ithael and Ieuan ap Sulien, Llanbadarn Fawr; Trinity College Dublin · Parth cyhoeddus
- Santes Non mewn gwydr lliw yn ei chapel ger Tyddewi — Thruxton · CC BY 3.0
- Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, mewn carreg ar y lan yn Saint-Gildas-de-Rhuys yn Llydaw, lle… — Romary · CC BY 2.5
- Teilo Sant yn Eglwys y Drindod Sanctaidd, y Fenni — Gwenddwr · CC BY-SA 3.0
- Eicon o Badarn Sant — Massalim · CC BY-SA 3.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan




