Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd tua 1094

Buchedd Dewi gan Rygyfarch

Buchedd gyntaf Dewi, a ysgrifennwyd yn Lladin yn Llanbadarn gan Rygyfarch fab Sulien: Gildas yn methu llefaru, y golomen â’r pig aur, y mynaich a dynnai eu herydr eu hunain.

Llun: Ffenestr liw o Ddewi Sant yng Nghastell Coch · Hchc2009, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

AwdurRhygyfarch fab Sulien, o Lanbadarn Fawr
IaithLladin
Ysgrifennwydtua 1094

Rhygyfarch oedd mab hynaf Sulien, yr ysgolhaig mawr a fu ddwywaith yn esgob Tyddewi, a magwyd ef yn nheulu dysgedig Llanbadarn Fawr. Tua 1094 ysgrifennodd Fuchedd Dewi yn Lladin. Hon yw’r Fuchedd hynaf i Ddewi sydd wedi goroesi, ac mae bron popeth a ddywedwyd amdano wedyn yn tarddu ohoni, drwy’r Fuchedd Gymraeg a thrwy’r beirdd. Ysgrifennodd Rhygyfarch hi mewn blynyddoedd pan oedd y Normaniaid yn gwthio i mewn i Gymru, a dangosodd Ddewi fel pennaeth eglwys fawr nad oedd yn ufudd i neb ond Duw.

Cyn ei eni

Mae’r Fuchedd yn agor ddeng mlynedd ar hugain cyn geni Dewi, gydag angel yn addo tair rhodd i’w dad: dil mêl, pysgodyn a hydd. Pan oedd Non, mam Dewi, yn ei gario, aeth i eglwys lle’r oedd Gildas yn pregethu, a thawodd Gildas ac ni allai fynd ymlaen. Wedi iddi fynd allan, gallai bregethu eto. Dywedodd Gildas wrth y bobl fod gan y plentyn a gariai fwy o ras a nerth nag ef, gan i Dduw roi iddo benarglwyddiaeth ar holl bobl Prydain.

Ni allai Gildas bregethu

Ego communi loquela vos alloqui possum,Gallaf siarad â chwi mewn iaith bob dydd,predicare autem non possumond ni allaf bregethu.
Rhygyfarch, Buchedd Dewi: Gildas, cyn geni Dewi

Y golomen â’r pig aur

Cafodd Dewi ei ddysgu gyntaf yn Henfynyw, a eilw Rhygyfarch yn Hen Fynyw, a gwelodd ei gyd-ddisgyblion golomen â phig aur yn chwarae wrth ei wefusau ac yn ei ddysgu. Yna astudiodd dan Peulin, nes iddo fynd allan i sefydlu deuddeg mynachlog, a dod o’r diwedd i Lyn Rhosyn, lle saif Tyddewi.

Y golomen â’r pig aur

ibique viderunt condiscipuli ejusac yno gwelodd ei gyd-ddisgyblioncolumbam cum rostro aureogolomen â phig aurad labia ejus ludentem,yn chwarae wrth ei wefusau,eumque docentem, et ymnos Dei canentem.yn ei ddysgu, ac yn canu emynau Duw.
Rhygyfarch, Buchedd Dewi: ei addysg yn Henfynyw

Rheol mynaich Dewi

Mae Rhygyfarch yn rhoi darlun byw o fywyd mynaich Dewi. Nid oedd ganddynt ychen, ond tynnent yr erydr eu hunain. Nid oedd dim yn eiddo iddynt, gwrthodent roddion gan yr anghyfiawn, a gweithient mewn tawelwch, gyda gweddi ac astudio wedi gorffen y gwaith. Bara a llysiau gyda halen oedd eu bwyd, a bwytaent ddigon i’w cynnal yn unig, byth i’w digoni. Nid yfai Dewi ei hun ddim ond dŵr, a dyna pam y gelwir ef yn Ddewi Ddyfrwr.

Yr iau ar eu hysgwyddau eu hunain

jugum ponunt in humeris,Rhoddant yr iau ar eu hysgwyddau,suffossarias verangasquea gyrrant raw a chaibinvicto brachio terre difigunti’r ddaear â breichiau diflino.
Rhygyfarch, Buchedd Dewi: rheol ei fynaich

Gŵr y bywyd dyfrol

iste vinum et siceram,gwrthodai hwn win a diod gadarnet omne quod inebriare potest, respuens,a phopeth a all feddwi,beatam Deo vitam in pane tantum et aqua ducet;a byw bywyd dedwydd i Dduw ar fara a dŵr yn unig;inde etiam David aquatice vite cognominabatur.ac felly y galwyd Dewi yn ŵr y bywyd dyfrol.
Rhygyfarch, Buchedd Dewi: yr arwyddion cyn ei eni

Jerwsalem a Brefi

Mae’r Fuchedd yn adrodd sut yr aeth Dewi i Jerwsalem gyda Theilo a Phadarn, a’i wneud yn archesgob yno gan y patriarch, a sut, yng nghynulliad Brefi, y cododd y llawr dano wrth iddo bregethu. Mae’n gorffen â’i farwolaeth ar y cyntaf o Fawrth, a’r angylion a ddaeth i’w gyrchu adref.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (5)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan