
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Ddinbych
Sir Ddinbych
Llangollen
O dan Gastell Dinas Brân ac yn agos at Golofn Eliseg ac abaty Glyn y Groes. Mae’r Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol wedi cwrdd yma ers 1947.
Llun: Eglwys Llangollen ac afon Dyfrdwy · Mark Warren 1973, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llangollen: llan Collen
Llangollen
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- gollen Collen Santo Collen (treiglad meddal: c → g)
Gorwedd Llangollen yn nyffryn dwfn y Ddyfrdwy, islaw craig Dinas Brân. O’i chwmpas saif cofadeiladau brenhinoedd a thywysogion Powys, a bob mis Gorffennaf mae’n croesawu cantorion a dawnswyr o bedwar ban byd.FfynonellauLlangollen ↗Wikipedia (Saesneg)Llangollen, tref ar afon Dyfrdwy; daw’r enw o llan, anheddiad crefyddol, a Sant Collen, mynach o’r 7fed ganrif a sefydlodd eglwys ar lan yr afon; codwyd y bont dros y Ddyfrdwy yn yr 16eg ganrif yn lle un o tua 1345 a godwyd gan John Trefor, ac mae hen rigwm yn ei chyfrif ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; saif Castell Dinas Brân, a godwyd gan dywysogion Powys Fadog, ar fryn uwchben y dref; sefydlwyd Abaty Glyn y Groes yn Llandysilio tua 1201 dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, a saif Piler Eliseg 400 m ohono; o 1780 Plas Newydd oedd cartref Sarah Ponsonby a’r Arglwyddes Eleanor Butler, Merched Llangollen; mae’r gamlas yn rhedeg 1.7 milltir ymlaen at Raeadr y Bedol; adferwyd deg milltir o’r rheilffordd rhwng Llangollen a Chorwen; poblogaeth 3,603 yng nghyfrifiad 2021.Llangollen International Musical Eisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol Llangollen, a gynhelir bob blwyddyn yn ail wythnos Gorffennaf; dros 5,000 o gantorion, dawnswyr ac offerynwyr o tua 50 o wledydd; mae’n deillio o 1943, pan aeth Harold Tudor o’r Cyngor Prydeinig ag aelodau o lywodraethau alltud i’r Eisteddfod Genedlaethol ym Mangor; gyda W. S. Gwynn Williams, cyfansoddwr a chyhoeddwr cerddoriaeth o Gymro, trodd y syniad yn ŵyl annibynnol; casglodd y dref yr arian drwy danysgrifiad cyhoeddus, gan gasglu dros £1,100 yn gyflym; lletywyd y cystadleuwyr mewn cartrefi yn y dref a’r cylch; ym Mehefin 1947 daeth y bws cyntaf â chôr merched Grupo Musical Feminino o Porto, a enillodd gystadleuaeth y merched; yn 1949 daeth côr o Lübeck, a chafodd groeso dagreuol gan y gwirfoddolwyr a phobl y dref yn yr orsaf; cystadlodd Luciano Pavarotti gyntaf yn 1955 gyda’i dad mewn côr o Modena, ac mae’r brif dlws, Tlws Pavarotti Côr y Byd, yn dwyn ei enw; codwyd pafiliwn parhaol ddechrau’r 1990au; ysgrifennwyd ei harwyddair, ‘Byd gwyn fydd byd a gano. Gwaraidd fydd ei gerddi fo’, gan T. Gwynn Jones yn 1946.
| Enw | Llan Sant CollenFfynhonnellLlangollen ↗Wikipedia (Saesneg)Llangollen, tref ar afon Dyfrdwy; daw’r enw o llan, anheddiad crefyddol, a Sant Collen, mynach o’r 7fed ganrif a sefydlodd eglwys ar lan yr afon; codwyd y bont dros y Ddyfrdwy yn yr 16eg ganrif yn lle un o tua 1345 a godwyd gan John Trefor, ac mae hen rigwm yn ei chyfrif ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; saif Castell Dinas Brân, a godwyd gan dywysogion Powys Fadog, ar fryn uwchben y dref; sefydlwyd Abaty Glyn y Groes yn Llandysilio tua 1201 dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, a saif Piler Eliseg 400 m ohono; o 1780 Plas Newydd oedd cartref Sarah Ponsonby a’r Arglwyddes Eleanor Butler, Merched Llangollen; mae’r gamlas yn rhedeg 1.7 milltir ymlaen at Raeadr y Bedol; adferwyd deg milltir o’r rheilffordd rhwng Llangollen a Chorwen; poblogaeth 3,603 yng nghyfrifiad 2021. |
|---|---|
| Sefydlu Glyn y Groes | 1201FfynhonnellValle Crucis Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95205): sefydlwyd abaty Sistersaidd helaeth Glyn y Groes yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog, 2 km i’r gogledd o Langollen; bu tân yn yr abaty yn 1236, ac mae arysgrif yn uchel uwchben y ffenestr orllewinol yn nodi i’r rhan hon gael ei chwblhau gan yr Abad Adda (1330–44); yn ystod ail hanner y bymthegfed ganrif daeth Glyn y Groes i fri ar sail ei hysgolheictod, ei nawdd i’r beirdd a’i chasgliad o lawysgrifau llenyddol Cymraeg; dechreuwyd cloddio yn y 1850au, ac mae’r safle yng ngofal Cadw yn awr. |
| Eisteddfod Ryngwladol | Bob Gorffennaf ers 1947FfynhonnellLlangollen International Musical Eisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynhaliwyd gyntaf yn 1947, drwy Harold Tudor o’r Cyngor Prydeinig a W. S. Gwynn Williams; heddiw daw dros 5,000 o gantorion a dawnswyr o tua 50 o wledydd a dros 50,000 o ymwelwyr dros chwe diwrnod; canodd Luciano Pavarotti yno yn 1955 mewn côr o Modena gyda’i dad; ei harwyddair yw “Byd gwyn fydd byd a gano, gwaraidd fydd ei gerddi fo”; codwyd y Pafiliwn Rhyngwladol Brenhinol yn nechrau’r 1990au. |
Colofn Eliseg
Ger y dref saif Colofn Eliseg, a godwyd gan Gyngen ap Cadell, brenin Powys, a fu farw yn 855, er anrhydedd i’w hen daid Elisedd ap Gwylog. Dywed ei geiriau i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys rhag y Saeson ‘â’i gleddyf ac â thân’.FfynhonnellPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.
Glyn y Groes
Sefydlodd Madog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog, abaty Glyn y Groes yn 1201, a’i enwi ar ôl croes Eliseg. Yn ail hanner y 1400au roedd yn enwog am ei ddysg, ei groeso i’r beirdd a’i gasgliad o lawysgrifau Cymraeg.FfynonellauValle Crucis Abbey ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95205): sefydlwyd abaty Sistersaidd helaeth Glyn y Groes yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog, 2 km i’r gogledd o Langollen; bu tân yn yr abaty yn 1236, ac mae arysgrif yn uchel uwchben y ffenestr orllewinol yn nodi i’r rhan hon gael ei chwblhau gan yr Abad Adda (1330–44); yn ystod ail hanner y bymthegfed ganrif daeth Glyn y Groes i fri ar sail ei hysgolheictod, ei nawdd i’r beirdd a’i chasgliad o lawysgrifau llenyddol Cymraeg; dechreuwyd cloddio yn y 1850au, ac mae’r safle yng ngofal Cadw yn awr.Valle Crucis Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Glyn y Groes, neu Abaty Glyn Egwestl, Valle Crucis, abaty Sistersaidd yn Llantysilio ger Llangollen, a sefydlwyd yn 1201 gan Fadog ap Gruffudd Maelor, Tywysog Powys Fadog, y fynachlog Sistersaidd olaf a godwyd yng Nghymru; yng nghwmwd Iâl, hi oedd canolfan ysbrydol Powys Fadog, a Dinas Brân ei chadarnle gwleidyddol; cymerodd ei henw o Golofn Eliseg gerllaw, a godwyd bedair canrif ynghynt gan Gyngen ap Cadell, Brenin Powys, er cof am Elisedd ap Gwylog; claddwyd Madog yn yr abaty yn 1236; dechreuodd fel trefedigaeth o ddeuddeg mynach o Ystrad Marchell ger y Trallwng, a daliai hyd at tua thrigain o frodyr; yn y 15fed ganrif roedd yn enwog am ei lletygarwch, a threuliodd y beirdd Gutun Owain, Tudur Aled a Guto’r Glyn amser yno, a Guto’r Glyn yn treulio ei flynyddoedd olaf yn yr abaty a’i gladdu yno yn 1493; diddymwyd yn 1537; erys y talcen gorllewinol gyda’i ffenestr gron, a adferwyd gan George Gilbert Scott yn 1870, gyda llawer o’r pen dwyreiniol, y cabidyldy a’r festri; yn anarferol, gellir ymweld â rhannau o’r llawr cyntaf, y dortur a llety’r abad; yng ngofal Cadw.
Caer y frân
Cododd Gruffudd Maelor II gastell Dinas Brân ar y bryn uwchben y dref yn yr 1260au, o fewn cloddiau bryngaer lawer hŷn. Dyma brif gartref tywysogion gogledd Powys, ysblennydd yn ei ddydd.FfynonellauCastell Dinas Brân ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinas Brân, castell tywysogion Powys Fadog ar ben bryn uwchben Llangollen, a godwyd yn yr 1260au yn ôl pob tebyg gan Ruffudd Maelor II ar safle gwaith cynharach gan gynnwys bryngaer; ystyr dinas yn Gymraeg Canol yw lloc amddiffynnol, a brân yw’r aderyn, felly caer y frân, er i Thomas Pennant ac Edward Lhuyd gymryd Brân o’r nant o’r enw hwnnw wrth droed y bryn, a enwyd am ei dŵr tywyll; adwaenir yn Saesneg fel Crow Castle ers y 18fed ganrif o leiaf; tua 600 CC cododd yr Ordoficiaid fryngaer fawr ar y copa, gyda rhagfur pridd o gwmpas tai crwn a ffos ddofn ychwanegol i’r de; credir mai Elisedd ap Gwylog yn yr 8fed ganrif, a enwir ar Golofn Eliseg, oedd piau’r adeilad diweddarach cynharaf; efallai i Fadog ap Gruffudd Maelor, sefydlydd Glyn y Groes yn 1201, reoli oddi yma; ailgododd Gruffudd ap Madog, cynghreiriad i Lywelyn ap Gruffudd, ef mewn carreg yn yr 1260au; peintiwyd gan J. M. W. Turner a Richard Wilson; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys yn 2021; daliai’r Tŵr Cymreig ar ffurf D y ceginau dan y neuadd fawr, y mae ei ffenestri mawr yn edrych tua’r de dros y dyffryn; mae’r gân ‘Myfanwy’, cerddoriaeth Joseph Parry, a gyhoeddwyd gyntaf yn 1875, geiriau Mynyddog, wedi’i hysbrydoli yn ôl pob tebyg gan stori garu Myfanwy Fychan o Gastell Dinas Brân a’r bardd Hywel ab Einion yn y 14eg ganrif, testun cerdd Ceiriog ‘Myfanwy Fychan’ (1858) hefyd.Castell Dinas Bran (Ruined Castle) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 307064): ar gopa Dinas Brân saif adfeilion castell o’r 13eg ganrif a godwyd gan dywysogion gogledd Powys, tua 1270 os nad ynghynt; er bod yr adfeilion yn llwm, ymddengys i’r castell fod yn odidog a moethus, fel y gweddai i brif breswylfa tywysog; llosgwyd gan ei warchodlu ei hun yn 1277; cwrt petryal tua 82 m wrth 35 m o fewn llenfur carreg a ffos anferth wedi’i thorri yn y graig a chlawdd gwrthsgarp, ac eithrio i’r gogledd lle mae’r llethrau’n disgyn yn serth; tŵr petryal mawr i’r dwyrain, wedi’i dorri ymaith gan ffos, porthdy addurnedig dau-dŵr, a thŵr ar ffurf D hanner ffordd ar hyd yr ochr ddeheuol gyda neuadd wrth ei ymyl; saif y castell o fewn gwrthgloddiau bryngaer o Oes yr Haearn.
Ymweld
Cyfrifir pont garreg y dref dros y Ddyfrdwy ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru. Cynhaliwyd yr Eisteddfod Ryngwladol bob Gorffennaf ers 1947, ac yn 1955 canodd y Luciano Pavarotti ifanc yma mewn côr o Modena.FfynonellauLlangollen ↗Wikipedia (Saesneg)Llangollen, tref ar afon Dyfrdwy; daw’r enw o llan, anheddiad crefyddol, a Sant Collen, mynach o’r 7fed ganrif a sefydlodd eglwys ar lan yr afon; codwyd y bont dros y Ddyfrdwy yn yr 16eg ganrif yn lle un o tua 1345 a godwyd gan John Trefor, ac mae hen rigwm yn ei chyfrif ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru; saif Castell Dinas Brân, a godwyd gan dywysogion Powys Fadog, ar fryn uwchben y dref; sefydlwyd Abaty Glyn y Groes yn Llandysilio tua 1201 dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, a saif Piler Eliseg 400 m ohono; o 1780 Plas Newydd oedd cartref Sarah Ponsonby a’r Arglwyddes Eleanor Butler, Merched Llangollen; mae’r gamlas yn rhedeg 1.7 milltir ymlaen at Raeadr y Bedol; adferwyd deg milltir o’r rheilffordd rhwng Llangollen a Chorwen; poblogaeth 3,603 yng nghyfrifiad 2021.Llangollen International Musical Eisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynhaliwyd gyntaf yn 1947, drwy Harold Tudor o’r Cyngor Prydeinig a W. S. Gwynn Williams; heddiw daw dros 5,000 o gantorion a dawnswyr o tua 50 o wledydd a dros 50,000 o ymwelwyr dros chwe diwrnod; canodd Luciano Pavarotti yno yn 1955 mewn côr o Modena gyda’i dad; ei harwyddair yw “Byd gwyn fydd byd a gano, gwaraidd fydd ei gerddi fo”; codwyd y Pafiliwn Rhyngwladol Brenhinol yn nechrau’r 1990au.
Ar y llinell amser
Colofn Eliseg (wedi’i gofnodi)
Mae Cyngen o Bowys yn codi croes garreg ger Llangollen i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.
Colofn ElisegEisteddfod Ryngwladol Llangollen
Ar ôl y rhyfel, gwahoddir corau a dawnswyr o bob cwr o’r byd i Langollen i ganu mewn heddwch.
Eisteddfod Ryngwladol LlangollenPontcysyllte, Treftadaeth y Byd
Daw traphont ddŵr Thomas Telford ac un filltir ar ddeg o Gamlas Llangollen yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.
Pontcysyllte, Treftadaeth y Byd
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









