
Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Copïwyd yn 1536
Buchedd Collen
Sant Llangollen: ei deithiau, ei frwydr â phencampwr paganaidd, a sut y wynebodd Wyn ap Nudd, brenin Annwfn, ar y bryn yn Glastonbury.
Llun: Afon Dyfrdwy yn rhuthro heibio’r hen bont garreg yn Llangollen · Akke, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
| Copïwyd | yn 1536, yn Llawysgrif Hafod 19, ac fe’i hargraffwyd wedyn yn Y Greal, 1805 |
|---|---|
| Sant | Collen, a roddodd ei enw i Langollen |
| Lleoedd | Llangollen ar Ddyfrdwy, Glastonbury, Rhufain ac Orléans |
Rhoddodd Collen ei enw i Langollen, llan Collen, ar afon Dyfrdwy, ac nid oes eglwys arall yng Nghymru wedi’i henwi ar ei ôl. Mae Buchedd Gymraeg Collen, a gopïwyd yn 1536, yn rhoi iddo ach fonheddig o Garadog Freichfras, ac yn adrodd am fywyd o deithio a sancteiddrwydd a ddaeth i ben yn nyffryn Dyfrdwy.FfynhonnellSaint Collen ↗Wikipedia (Saesneg)Collen, sant Llangollen, a’i Fuchedd.FfynhonnellBuchedd Collen ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lawysgrif Hafod 19 (1536) (Saesneg)Buchedd Gymraeg Collen, gyda’r cyfarfod â Gwyn ap Nudd yn Saesneg.
Milwr Crist
Dywed y Fuchedd i Gollen astudio yn Orléans yn Ffrainc, a mynd i Rufain adeg pan oedd y Cristnogion yno’n rhyfela ag ymerawdwr paganaidd. Ymladdodd Collen â phencampwr y paganiaid mewn ymladdfa unigol ac ennill, a chafodd ei anrhydeddu gan y pab. Yn ôl ym Mhrydain daeth yn abad Glastonbury, ac yn ddiweddarach aeth i fyw fel meudwy mewn cell ar y bryn uwch ei ben.FfynhonnellBuchedd Collen ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lawysgrif Hafod 19 (1536) (Saesneg)Buchedd Gymraeg Collen, gyda’r cyfarfod â Gwyn ap Nudd yn Saesneg.
Collen a Gwyn ap Nudd
Un diwrnod yn ei gell clywodd ddau ddyn yn sôn am Wyn ap Nudd, brenin Annwfn a’r Tylwyth Teg. Dywedodd Collen wrthynt am dewi, nad oedd y rheini ond cythreuliaid. Yna daeth negesydd dridiau’n olynol, yn ei alw i siarad â’r brenin ar ben y bryn ganol dydd. Ar y trydydd dydd aeth Collen, gyda chostrel o ddŵr swyn wrth ei ochr.FfynhonnellBuchedd Collen ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lawysgrif Hafod 19 (1536) (Saesneg)Buchedd Gymraeg Collen, gyda’r cyfarfod â Gwyn ap Nudd yn Saesneg.
Ar ben y bryn gwelodd y castell tecaf a welsai erioed, gyda minteioedd o farchogion, cerddorion a phob math o gerdd, a morynion yn eu blodau. Eisteddai Gwyn mewn cadair aur a chynigiodd wledd iddo. ‘Ni fwytâf ddail y coed,’ meddai Collen. Gofynnodd Gwyn a welsai erioed wŷr wedi’u gwisgo’n well na’i wŷr ef, mewn coch a glas. ‘Mae’r coch ar y naill ochr yn golygu llosgi,’ meddai Collen, ‘a’r glas ar y llall yn golygu oerni.’ Yna taflodd y dŵr swyn drostynt, ac aeth popeth: castell, marchogion, cerdd a gwledd, ac nid oedd dim ar ôl ond y twmpathau gleision.FfynhonnellBuchedd Collen ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lawysgrif Hafod 19 (1536) (Saesneg)Buchedd Gymraeg Collen, gyda’r cyfarfod â Gwyn ap Nudd yn Saesneg.
Adref i Ddyfrdwy
Wedi hynny, medd y Fuchedd, daeth Collen i ddyffryn Dyfrdwy a gwneud ei gell yno, a rhyddhau pobl y dyffryn rhag cawres a oedd yn eu lladd. Mae wedi’i gladdu yn Llangollen, lle mae’r eglwys yn dal i ddwyn ei enw.FfynhonnellSaint Collen ↗Wikipedia (Saesneg)Collen, sant Llangollen, a’i Fuchedd.
Llangollen → Gweddi i Wyn ap Nudd → Y Tylwyth Teg → Yr hen destunau Cymraeg →
Pobl y testun
Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)
- Tor Glastonbury, lle cyfarfu Sant Collen â Gwyn yn hen Fuchedd y sant — Necrothesp at English Wikipedia · CC BY-SA 3.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan
