Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Gwyn ap Nudd

Brenin Annwfn, Arallfyd y Cymry, sy’n marchogaeth yn helfa fawr Arthur yn Culhwch ac Olwen ac yn sôn am yr arwyr a syrthiodd yn Llyfr Du Caerfyrddin. Arthur ei hun a wnaeth heddwch rhyngddo a Gwythyr fab Greidawl.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Brenin Annwfn Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Tor Glastonbury, lle cyfarfu Sant Collen â Gwyn yn hen Fuchedd y sant
Tor Glastonbury, lle cyfarfu Sant Collen â Gwyn yn hen Fuchedd y sant · Llun: Wikimedia Commons · Necrothesp at English Wikipedia, CC BY-SA 3.0

Ystyr yr enw

Gwyn ap Nudd: Gwyn, mab Nudd

Gwyn ap Nudd

  • Gwyn ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Nudd enw ei dad

Gwyn ap Nudd yw brenin y Tylwyth Teg ac arglwydd Annwn, yr arallfyd. Yn y chwedl Gymraeg hynaf am Arthur mae’n marchogaeth yn helfa fawr y Twrch Trwyth, oherwydd ni ellid hela’r baedd hebddo; yn Llyfr Du Caerfyrddin ef yw ‘gobaith lluoedd’ ac ‘arwr byddinoedd’; ac yn llên gwerin ddiweddarach Cymru mae’n arwain Cŵn Annwn ar draws awyr y nos. Ystyr ei enw yw’r gwyn, y teg, y sanctaidd.

PrydOes Arthur
Ei dadNudd, mab Beli Mawr
Ei frodyrEdern ac Owain
RheolwrAnnwn a’r Tylwyth Teg
Ei farchDu y Moroedd

Mab Nudd#

Roedd Gwyn yn fab i Nudd ac felly’n ŵyr i Beli Mawr, brenin mawr y Brythoniaid, a’i frodyr oedd Edern, rhyfelwr o lys Arthur, ac Owain fab Nudd. Ystyr ei enw, gwyn, yw teg, disglair a gwyn, ac yn yr hen Gymraeg roedd iddo hefyd ystyr pur a sanctaidd. Mae’n gytras â’r Wyddeleg fionn, fel y mae Nudd yn gytras â Nuada ac â Nodens, hen dduw’r Brythoniaid.

Brwydr pob Calan Mai#

Mae Culhwch ac Olwen yn adrodd sut yr ymrysonodd Gwyn a Gwythyr fab Greidiawl am y forwyn Creiddylad, merch Lludd. Gwnaeth Arthur heddwch rhyngddynt ar yr amod hwn: y byddent yn ymladd amdani bob Calan Mai hyd Ddydd y Farn, ac y câi’r un a enillai ar y dydd olaf hwnnw hi. Mae llawer wedi gweld ynddi’r hen ymryson rhwng y gaeaf a’r haf, a ymleddir bob gwanwyn. Dywed yr un chwedl i Wyn gael ei osod dros ysbrydion Annwn, ‘rhag iddynt ddifetha’r genhedlaeth hon’, yn warcheidwad rhwng yr arallfyd a’r byd hwn.

Hela’r Twrch Trwyth#

Ymhlith y tasgau a osododd Ysbaddaden i Gulhwch oedd cymryd y crib a’r gwellau o rhwng clustiau’r baedd mawr Twrch Trwyth, a gwyddai’r cawr na ellid hela’r baedd heb Wyn ap Nudd. Felly marchogodd Gwyn gydag Arthur yn yr helfa, ar gefn Du y Moroedd, yr unig farch a allai ei gario.

‘Dyfod o gad a chyfranc’#

Mae Llyfr Du Caerfyrddin yn cadw ymddiddan ar gân rhwng Gwyn a Gwyddno Garanhir, brenin Cantre’r Gwaelod. Mae Gwyn, yn dychwelyd o frwydr, yn rhoi ei nawdd i Wyddno ac yn adrodd iddo am y brwydrau a welodd, lle syrthiodd Brân, a Gwenddolau fab Ceidio, a Llacheu fab Arthur, llawer ohonynt yn yr Hen Ogledd. Ef yw ‘gobaith lluoedd’ ac ‘arwr byddinoedd’, a phan ofyn Gwyddno iddo o ble y daw mae’n ateb, ‘Dyfod o gad a chyfranc’. Ei gi gorau, medd ef, yw Dormarch.

Brenin y Tylwyth Teg#

Yn llên gwerin ddiweddarach Cymru cymerodd Gwyn le Arawn fel brenin Annwn a daeth yn frenin y Tylwyth Teg, ac ar nosweithiau gwyllt arweiniai Gŵn Annwn yn eu helfa ar draws yr awyr, dros Gadair Idris a’r mynyddoedd. Mae Buchedd Sant Collen yn adrodd sut y daeth y sant i lys Gwyn yn y Berwyn, lle gwisgai ei bobl goch a glas, ac mae rhai ysgolheigion yn darllen yr union enw Berwyn fel bre Wyn, Allt Gwyn.

Yng nghaneuon y beirdd#

Roedd Dafydd ap Gwilym, bardd mwyaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn adnabod Gwyn yn dda. Galwodd y dylluan yn ‘edn i Wyn ap Nudd’, galwodd fawnog ddofn yn ‘bysgodlyn Gwyn ap Nudd’, a galwodd y niwl yn ‘tylwyth Gwyn, talaith y gwynt’. Yn yr ugeinfed ganrif ysgrifennodd Elfed gerdd hoff amdano, ac mae Gwyn ap Nudd yn dal i farchogaeth drwy farddoniaeth Cymru.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf