Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’i lluniwyd tua 1150

Gorhoffedd Gwalchmai

Mae Gwalchmai ap Meilyr yn canu amdano’i hun: gwawr yr haf, yr adar, y môr yn Aberffraw, y ferch a gâr, a’r brwydrau a ymladdodd dros Owain Gwynedd.

Llun: Darlun arlunydd o Owain Gwynedd (1909), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Hugh Williams, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

BarddGwalchmai ap Meilyr, o Drewalchmai ym Môn
ArglwyddOwain Gwynedd
Mathgorhoffedd, ymffrost bardd

Mab Meilyr Brydydd oedd Gwalchmai a bardd llys Owain Gwynedd a’i frodyr. Roedd ei feibion Meilyr ac Einion yn feirdd hefyd, felly canodd tair cenhedlaeth o un teulu o Fôn i’r tywysogion. Mae pentref Gwalchmai ym Môn yn dal i ddwyn ei enw.

Yr ymffrost

Ymffrost yw gorhoffedd. Cerdd yw hi lle mae’r bardd yn canu ei lawenydd ei hun: yn ei orchestion mewn rhyfel, yn ei gariad at ferch, ac ym myd natur o’i gwmpas, a’r cyfan gyda llawer o gellwair. Mae’n sefyll allan ymhlith cerddi’r oes am ei bod yn bersonol, nid yn gerdd fawl i arglwydd. Daeth tair i lawr atom, gan Walchmai, gan Hywel ab Owain Gwynedd a chan Owain Cyfeiliog. Cyfrifir un Gwalchmai ymhlith cerddi Cymraeg mwyaf yr Oesoedd Canol.

Yn fore y cyfyd yr haul

Moch dwyreawc huan, haf dyfestin,Yn fore y cyfyd yr haul, mae’r haf yn brysio,maws llafar adar, mygar hear hin.melys yw cân yr adar, braf yw’r tywydd hir.
Gwalchmai ap Meilyr, Gorhoffedd, yr agoriad

Yr haf a’r môr

Mae Gwalchmai yn gwylio’r ffin liw nos, wrth y dŵr byrlymus. Mae’n clywed eos mis Mai, mae’n gweld y gwylanod yn chwarae ar y llanw, ac mae’r tonnau gwyrdd yn torri yn Aberffraw ac yn aber y Fenai. Mae’n caru merch o Gaerwys, ymhell o’i gartref ym Môn.

Brwydrau Owain

Yna mae’r ymffrost yn troi at ryfel. Gwelodd Gwalchmai ruthr Owain yn Rhuddlan, a’r dydd mawr yn Aberteifi yn 1136. Gwelodd lu Owain o flaen craig Gwydir, a theyrnged yn cael ei dwyn i arglwydd Aberffraw.

Gwalchmai y’m gelwir

Gwalchmei ym gelwir, gelyn y Saesson,Gwalchmai y’m gelwir, gelyn y Saeson;ar lef gwledic Mon gweint yn plymmwyd.ar lef arglwydd Môn trewais yn y frwydr.
Gwalchmai ap Meilyr, Gorhoffedd

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan