Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’u casglwyd yn y 900au; copïwyd tua 1100

Achau Harley

Achau hynaf brenhinoedd Cymru, a gasglwyd yn oes Owain ap Hywel Dda ac sy’n cyrraedd yn ôl at Gunedda, Beli Mawr a brenhinoedd y Brythoniaid cyn Rhufain.

Llun: Anodau Cymru yn Harley 3859, y copi hynaf o Hanes y Brythoniaid · Medieval scribe; British Library, Harley MS 3859, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Cadwydyn y Llyfrgell Brydeinig, Llawysgrif Harley 3859, gyda Historia Brittonum ac Annales Cambriae
Copïwydtua 1100
Casglwydyn ôl pob tebyg yn nheyrnasiad Owain ap Hywel Dda, a fu farw yn 988

Achau Harley yw achau hynaf brenhinoedd Cymru. Maent yn agor ag achau Owain ap Hywel Dda, drwy ei dad a’i fam, felly yn ei lys ef yn y ddegfed ganrif y’u casglwyd yn fwyaf tebyg. Maent yn olrhain tŷ Gwynedd yn ôl drwy Gunedda at Feli Mawr, ac yn rhoi achau teyrnasoedd llai Cymru a’r Hen Ogledd.

Yn hŷn na Rhufain

Mae peth o’r cof yn yr achau hyn yn hen iawn. Mae un ach yn cadw enwau brenhinoedd Brythonig Oes yr Haearn a deyrnasai cyn y goncwest Rufeinig: Caratacus, Cunobelinus ac un o’r enw Teuhant. Nid oedd sôn am Teuhant yn unman arall nes cael hyd i ddarnau arian yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg wedi’u bathu â’i enw Brythonig, Tasciovanus, a ddangosodd fod achyddion Cymru wedi cadw enw gwir am fwy na mil o flynyddoedd.

Y llyfr y maent ynddo

Maent yn rhannu eu llawysgrif â Historia Brittonum a chopi hynaf Annales Cambriae, y cronicl sy’n enwi brwydrau Baddon a Chamlan. Gyda’i gilydd maent yn sylfaen hanes cynnar Cymru.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan