Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Copïwyd o’r 1200au ymlaen

Bonedd y Saint

Achau seintiau Cymru, Dewi a Theilo, Padarn a Chadog yn eu plith, yn dangos sut y ganed y saint o’r tai brenhinol.

Llun: Capel Sant Gofan wedi’i wasgu i glogwyni calchfaen arfordir Penfro · David Skinner, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Copi hynafLlawysgrif Peniarth 16, dechrau’r drydedd ganrif ar ddeg
Copïau eraillLlawysgrif Peniarth 45, Peniarth 12, Hafod 2, a llawer mwy hyd at y 1500au
Efallai iddo gael ei ysgrifennu gyntafyng Ngheredigion tua 1140

Mae Bonedd y Saint yn gosod achau seintiau Cymru. Mae llawer o’r enwau ar ffurfiau Hen Gymraeg, sy’n dangos bod y rhestrau’n llawer hŷn na’r copïau, ac efallai i’r cyntaf ohonynt gael ei ysgrifennu yng Ngheredigion tua 1140, pan anrhydeddid Dewi fel sant mawr y genedl.

Saint o waed brenhinol

Ei wers yw mai o dai brenhinol Cymru y ganed saint y chweched a’r seithfed ganrif. Mae Dewi’n fab i Sant fab Ceredig fab Cunedda; mae eraill yn disgyn o Frychan Brycheiniog, o Gaw o Brydyn, o Gunedda ac o frenhinoedd Llydaw. Mae’r rhestrau’n dangos y cwlwm agos rhwng eglwysi Cymru ac Iwerddon hefyd.

Wedi’i gopïo dro ar ôl tro

Ni chopïwyd yr un rhestr achau Gymraeg arall mor aml. Mae copïau o’r drydedd, y bedwaredd a’r bymthegfed ganrif ar ddeg, ac roedd copïwyr yr unfed ganrif ar bymtheg yn dal i’w gopïo, oherwydd adnabod tylwyth sant oedd adnabod o ble y daeth Cymru.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (4)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan