Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd o’r 1200au ymlaen

Y llyfrau cyfraith Lladin

Cyfraith Hywel yn Lladin, i wŷr eglwysig ac i lysoedd y tu hwnt i Gymru: pum fersiwn, ac un ohonynt yn Peniarth 28 â’i luniau bach o’r brenin a’i lys.

Llun: Hywel Dda ar ei orsedd, y llun cyntaf yn Peniarth 28 · Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 28), CC0 · Wikimedia Commons

IaithLladin
Fersiynaupump, a adwaenir gan ysgolheigion fel Lladin A hyd E
Copi enwocafPeniarth 28, â’i luniau, o ail hanner y 1200au

Ysgrifennwyd cyfraith Hywel yn Lladin yn ogystal ag yn Gymraeg. Mae pum fersiwn Lladin wedi goroesi, wedi’u gwneud i wŷr eglwysig ac i lysoedd lle na ddeellid y Gymraeg, ac maent yn llawn geiriau Cymraeg nad oedd Lladin i’w cyfateb: penteulu, distain, sarhaed, galanas. Argraffodd Aneurin Owen hwy yn 1841 fel Leges Wallicae, cyfreithiau Cymru.

Deugain niwrnod yn y Tŷ Gwyn

Mae’r rhagair Lladin yn adrodd yr un stori â’r llyfrau Cymraeg: galwodd Hywel, a elwid y Da, wŷr o awdurdod a dysg o bob ardal yn ei deyrnas, gyda holl esgobion, abadau ac offeiriaid Cymru, i’r Tŷ Gwyn ar Daf. Yno arosasant ddeugain niwrnod a deugain nos ar fara a dŵr, gosod pris teg ar bob peth a barn addas ar bob achos, ac yna gwisgodd y clerigwyr eu gwisgoedd, codi eu croesau a’u canhwyllau, a melltithio’r neb a dorrai’r cyfreithiau a bendithio’r neb a’u cadwai.

Deugain niwrnod ar fara a dŵr

ad locum qui dicitur Ty Gwyn ar Taf,i’r lle a elwir Tŷ Gwyn ar Daf,et ibi demorati sunt xl diebusac yno yr arosasant ddeugain niwrnodet xl noctibus in pane et aquaa deugain nos ar fara a dŵr.
Leges Wallicae, y rhagair

Llys y brenin

Mae’r llyfr cyntaf yn dechrau, fel y llyfrau Cymraeg, gyda llys y brenin a’i bedwar swyddog ar hugain, o’r penteulu ac offeiriad y teulu, drwy’r distain, ynad y llys a’r hebogydd, hyd at fardd teulu, y drysorion, y cog, y meddyg a gwastrawd y frenhines.

Pedwar swyddog ar hugain

A curia sua rex sumpsit exordium,Dechreuodd y brenin gyda’i lys,disponens in ea xxiiii ministros officiales,gan osod ynddo bedwar swyddog ar hugain,quorum primus est Penteylua’r cyntaf ohonynt yw’r penteulu.
Leges Wallicae, y llyfr cyntaf

Peniarth 28

Y copi Lladin enwocaf yw Peniarth 28, llyfr bach o ail hanner y 1200au o Wynedd, â lluniau bach lliw o’r brenin ar ei orsedd, ei swyddogion, anifeiliaid y gyfraith a phobl gyffredin. Erbyn dechrau’r 1300au roedd mewn llyfrgell abaty yng Nghaergaint, ac awgrymodd Daniel Huws efallai mai dyma’r union lyfr y dyfynnodd yr Archesgob John Pecham ohono wrth ysgrifennu at Lywelyn ap Gruffudd ym mis Tachwedd 1282. Mae bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan