Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd yn y 1400au a’r 1500au

Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain

Rhyfeddodau arwyr y Gogledd: cleddyf fflamllyd Rhydderch Hael, mwys Gwyddno, y wyddbwyll sy’n chwarae ohoni ei hun a llen Arthur.

Llun: Clochoderick, y maen mawr y dywedir ei fod yn nodi bedd Rhydderch · Roger Griffith, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydyn y 1400au a’r 1500au; dim ond yr enwau sydd yn y copïau hynaf
TeitlTri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ‘a oedd yn y Gogledd’
Golygwydgan Rachel Bromwich, yn Trioedd Ynys Prydein

Roedd y Tri Thlws ar Ddeg yn eiddo i frenhinoedd ac arwyr yr Hen Ogledd, y teyrnasoedd Brythonig rhwng afon Clud a’r Pennines. Copïwyd y rhestr lawer gwaith yn y bymthegfed a’r unfed ganrif ar bymtheg. Dim ond yr enwau sydd yn y copïau hynaf; ychwanegodd copïwyr diweddarach beth y gallai pob tlws ei wneud.

Y tri ar ddeg

Dyrnwyncleddyf Rhydderch Hael: o’i dynnu gan ŵr bonheddig, torrai’n fflam o’r carn i’r blaen
Mwys Gwyddno Garanhirrhoid bwyd i un gŵr ynddo a cheid bwyd i gant
Corn Brân Galedceid ynddo ba ddiod bynnag a ddymunid
Car Morgan Mwynfawrcludai ei farchog i ble bynnag y mynnai, a hynny’n fuan
Cebystr Clydno Eiddyno’i glymu wrth droed ei wely, dygai ba farch bynnag a ddymunai
Cyllell Llawfrodedd Farchoggwasanaethai bedwar gŵr ar hugain wrth y bwrdd
Pair Dyrnwch Gawrni ferwai gig i lwfrddyn, ond berwai’n fuan i ŵr dewr
Hogalen Tudwal Tudglydlladdai cleddyf a hogid arni gan ŵr dewr bwy bynnag a gyffyrddai
Pais Padarn Beisruddffitiai ŵr bonheddig, a neb arall
Gren a dysgl Rhygenydd Ysgolhaigceid ynddynt ba fwyd bynnag a ddymunid
Gwyddbwyll Gwenddolau fab Ceidiobwrdd aur a gwŷr arian, a chwaraeai ohonynt eu hunain
Llen Arthur yng Nghernywgallai pwy bynnag a fyddai dani weld pawb, ac ni welai neb ef

Myrddin a’r Tŷ Gwydr

Mae un nodyn yn y llawysgrifau’n adrodd sut yr aeth Myrddin i ofyn i bob perchennog am ei dlws. Cytunodd pawb, pe gallai ennill corn Brân Galed, y câi eu tlysau hwythau hefyd, gan feddwl na fyddai byth yn llwyddo. Ond enillodd Myrddin y corn, ac yna’r gweddill i gyd, ac aeth â hwy i’r Tŷ Gwydr, lle maent hyd byth.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (3)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan