Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 6th century

Gwyddno Garanhir

Brenin Cantre’r Gwaelod, y tir a foddwyd dan Fae Ceredigion, yn nhraddodiad Cymru. Roedd ei fwys yn un o’r Tri Thlws ar Ddeg, ac yn ei gored y cafodd ei fab Elffin y baban Taliesin.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 6th century (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250) Brenin Cantre’r Gwaelod Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Y goedwig foddedig yn Ynys-las, lle mae traddodiad yn gosod tir coll Gwyddno
Y goedwig foddedig yn Ynys-las, lle mae traddodiad yn gosod tir coll Gwyddno · Llun: Wikimedia Commons · Richerman, CC BY-SA 3.0

Ystyr yr enw

Gwyddno Garanhir: Gwyddno ‘Garanhir’

Gwyddno Garanhir

  • Gwyddno ei enw ei hun
  • Garan garan, coes crëyr
  • hir hir

Gwyddno Garanhir oedd arglwydd Cantre’r Gwaelod, y wlad gyfoethog y dywed traddodiad Cymru ei bod yn gorwedd dan Fae Ceredigion. Mae ei fwys yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, mae’n ymddiddan â Gwyn ap Nudd yn un o’r cerddi hynaf yn Llyfr Du Caerfyrddin, ac yn ei gored ef ger Aberdyfi y cafodd ei fab Elffin y plentyn Taliesin.

PrydY chweched ganrif
ArglwyddCantre’r Gwaelod
Ei gaerCaer Wyddno
Ei fabElffin
Ei drysorMwys Gwyddno

Garanhir#

Ystyr Garanhir yw hirgoes, fel y garan sy’n rhydio yn nyfroedd bas y bae. Mae ach Gwŷr y Gogledd yn gwneud Gwyddno’n ddisgynnydd i’r Brenin Dyfnwal Hen, ac mae’n ymddangos i’w stori ddechrau yn yr Hen Ogledd cyn ymsefydlu ar arfordir Ceredigion. Cymerodd awduron yr unfed ganrif ar bymtheg ef yn Wyddno fab Clydno, brenin Meirionnydd ar ddiwedd y chweched ganrif.

Arglwydd Cantre’r Gwaelod#

Mae traddodiad Cymru’n cofio Gwyddno fel arglwydd Cantre’r Gwaelod, tir isel a ffrwythlon o drefi a meysydd a ymestynnai allan i’r hyn sydd heddiw’n Fae Ceredigion, gyferbyn ag Aberystwyth ac Aberdyfi. Ei brif gaer oedd Caer Wyddno. Gorweddai’r holl wlad yn is na lefel y môr, ac fe’i gwarchodid gan glawdd mawr â llifddorau yr oedd rhaid eu cau rhag pob penllanw.

Boddi Maes Gwyddno#

Un noson methodd Seithenyn, ceidwad y llifddorau, â’u cau, a thorrodd y môr i mewn a gorchuddio’r tir. Mae hen gerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin, Seithenhin Saf Allan, yn galaru am foddi Maes Gwyddneu. Dihangodd Gwyddno i’r rhan o’i deyrnas a orweddai ar dir uwch. Mae cefnau hir o gerrig yn rhedeg allan dan y môr oddi ar yr arfordir hwnnw, ac am ganrifoedd mae pobl wedi eu cymryd am furiau’r tir coll.

Y mwys a’r gored#

Mae Mwys Gwyddno Garanhir yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac yn Culhwch ac Olwen mae ei ennill yn un o’r tasgau a esyd Ysbaddaden i Gulhwch. Cored Wyddno, ger Aberdyfi, oedd lle cafodd ei fab Elffin y plentyn Taliesin mewn cwd lledr ar fore o Fai.

Gwyddno a Gwyn ap Nudd#

Mae Llyfr Du Caerfyrddin yn cadw ymddiddan ar gân rhwng Gwyddno a Gwyn ap Nudd. Mae Gwyn, yn dychwelyd o frwydr, yn cael Gwyddno ac yn rhoi ei nawdd iddo, ac yn adrodd am y brwydrau a welodd. Yn ein dyddiau ni gwnaeth Susan Cooper Wyddno yn frenin y Tiroedd Coll yn Silver on the Tree, llyfr olaf The Dark Is Rising.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf