

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Copïwyd yn y 1500au a’r 1600au
Trystan ac Esyllt
Yr hanes Cymraeg am y stori serch fawr: Trystan ac Esyllt yn y goedwig, geiriau aur Gwalchmai, a barn Arthur am y dail.
Llun: Y Brenin Arthur yn un o’r Naw Gwron, manylyn o dapestri tua 1385 yn The Cloisters, Efrog Newydd · Unknown weaver, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | yn y 1500au a’r 1600au, mewn sawl copi |
|---|---|
| Ffurf | rhyddiaith, gydag englynion a leferir gan bobl y chwedl |
| Pobl | Trystan fab Tallwch, Esyllt, March fab Meirchion, Arthur, Gwalchmai a Chai |
Mae serch Trystan ac Esyllt yn un o storïau mawr Ewrop, a adroddwyd yn Ffrangeg ac Almaeneg o’r ddeuddegfed ganrif. Ond roedd y Cymry’n adnabod Trystan fab Tallwch ymhell cyn hynny: mae’r trioedd yn ei gyfrif ymhlith tri gwrddmeichiad Ynys Prydain, a gadwodd foch March fab Meirchion tra aeth y meichiad â neges at Esyllt, ac ymhlith tri thaleithiog cad llys Arthur.FfynhonnellTristan ↗Wikipedia (Saesneg)Trystan yn nhraddodiad Cymru ac yn rhamantau Ewrop. Ysgrifennwyd yr hanes Cymraeg, Ystori Trystan, yn yr unfed ganrif ar bymtheg, mewn rhyddiaith gydag englynion yn hen ffordd chwedleua Cymru.FfynhonnellYstori Trystan ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), ar ôl T. P. Cross, Studies in Philology 17 (1920) (Saesneg)Cymraeg y chwedl gyda’i henglynion, a chyfieithiad Saesneg.
Yng nghoed Celyddon
Aeth Trystan gydag Esyllt, gwraig March, i goed Celyddon, gyda’i morwyn Golwg Hafddydd a’i facwy yntau. Aethant â phasteiod a gwin, a gwnaed gwely o ddail iddynt. Aeth March i gwyno wrth Arthur, oherwydd roedd March yn gefnder i Arthur a Thrystan yn ddim ond mab i’w gyfnither. Felly daeth Arthur gyda’i osgordd. Roedd gan Drystan y gynneddf hon: pwy bynnag a dynnai ei waed a fyddai farw, a phwy bynnag a glwyfai ef a fyddai farw. Pan glywodd Esyllt y gwŷr o gylch y coed fe grynodd, a chanodd Trystan iddi.FfynhonnellYstori Trystan ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), ar ôl T. P. Cross, Studies in Philology 17 (1920) (Saesneg)Cymraeg y chwedl gyda’i henglynion, a chyfieithiad Saesneg.
Trystan wrth Esyllt
Yna cymerodd Trystan ei gleddyf a mynd allan, a mynd drwy dair mintai gwŷr Arthur yn ddianaf.FfynhonnellYstori Trystan ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), ar ôl T. P. Cross, Studies in Philology 17 (1920) (Saesneg)Cymraeg y chwedl gyda’i henglynion, a chyfieithiad Saesneg.
Tafod aur Gwalchmai
Anfonodd Arthur gerddorion i ganu i Drystan o bell, a beirdd i ganu mawl iddo, a rhoddodd Trystan ddyrneidiau o aur ac arian iddynt. Yna anfonwyd Gwalchmai i wneud heddwch, Gwalchmai a allai ennill unrhyw un â’i eiriau. Mae’r ddau’n ateb ei gilydd mewn englynion: dywed Trystan yr ymladdai â naw cant pe bai rhaid, ac etyb Gwalchmai mai’r peth gorau oll yw tangnefedd. O’r diwedd mae Trystan yn mynd gydag ef at Arthur, sy’n croesawu ei nai â phedwar englyn. Ni ddywed Trystan ddim i’r tri cyntaf; i’r pedwerydd, etyb y gwnaiff beth bynnag a fynno Arthur.FfynhonnellYstori Trystan ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), ar ôl T. P. Cross, Studies in Philology 17 (1920) (Saesneg)Cymraeg y chwedl gyda’i henglynion, a chyfieithiad Saesneg.
Barn y dail
Ni fynnai’r naill ŵr na’r llall fod heb Esyllt, felly barnodd Arthur y byddai hi gyda’r naill tra byddai’r dail ar y coed, a chyda’r llall tra na byddai dail, ac y câi’r gŵr ddewis. Dewisodd March yr amser heb ddail, am mai bryd hynny y mae’r nosweithiau hwyaf. Pan glywodd Esyllt hynny bendithiodd y farn a’r sawl a’i rhoddodd, a chanu.FfynhonnellYstori Trystan ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), ar ôl T. P. Cross, Studies in Philology 17 (1920) (Saesneg)Cymraeg y chwedl gyda’i henglynion, a chyfieithiad Saesneg.
Ateb Esyllt i farn Arthur
Felly, medd y chwedl, y collodd March fab Meirchion ei wraig am byth. Cymreig yn llwyr yw jôc y celyn, yr eiddew a’r yw, y coed nad ydynt byth yn colli eu dail, ac mae’n un o’r diweddgloeon taclusaf mewn unrhyw fersiwn o’r stori.
Clustiau March → Trystan yn nodiadau Edward Lhuyd → Trioedd Ynys Prydain → Yr hen destunau Cymraeg →
Pobl y testun
Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)
- Gwalchmai, gan Howard Pyle — Howard Pyle · Parth cyhoeddus
- Cai yn torri ei gleddyf, gan Howard Pyle — Howard Pyle · Parth cyhoeddus
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan

