Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Copïwyd yn y 1500au a’r 1600au

Trystan ac Esyllt

Yr hanes Cymraeg am y stori serch fawr: Trystan ac Esyllt yn y goedwig, geiriau aur Gwalchmai, a barn Arthur am y dail.

Llun: Y Brenin Arthur yn un o’r Naw Gwron, manylyn o dapestri tua 1385 yn The Cloisters, Efrog Newydd · Unknown weaver, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydyn y 1500au a’r 1600au, mewn sawl copi
Ffurfrhyddiaith, gydag englynion a leferir gan bobl y chwedl
PoblTrystan fab Tallwch, Esyllt, March fab Meirchion, Arthur, Gwalchmai a Chai

Mae serch Trystan ac Esyllt yn un o storïau mawr Ewrop, a adroddwyd yn Ffrangeg ac Almaeneg o’r ddeuddegfed ganrif. Ond roedd y Cymry’n adnabod Trystan fab Tallwch ymhell cyn hynny: mae’r trioedd yn ei gyfrif ymhlith tri gwrddmeichiad Ynys Prydain, a gadwodd foch March fab Meirchion tra aeth y meichiad â neges at Esyllt, ac ymhlith tri thaleithiog cad llys Arthur. Ysgrifennwyd yr hanes Cymraeg, Ystori Trystan, yn yr unfed ganrif ar bymtheg, mewn rhyddiaith gydag englynion yn hen ffordd chwedleua Cymru.

Yng nghoed Celyddon

Aeth Trystan gydag Esyllt, gwraig March, i goed Celyddon, gyda’i morwyn Golwg Hafddydd a’i facwy yntau. Aethant â phasteiod a gwin, a gwnaed gwely o ddail iddynt. Aeth March i gwyno wrth Arthur, oherwydd roedd March yn gefnder i Arthur a Thrystan yn ddim ond mab i’w gyfnither. Felly daeth Arthur gyda’i osgordd. Roedd gan Drystan y gynneddf hon: pwy bynnag a dynnai ei waed a fyddai farw, a phwy bynnag a glwyfai ef a fyddai farw. Pan glywodd Esyllt y gwŷr o gylch y coed fe grynodd, a chanodd Trystan iddi.

Trystan wrth Esyllt

Esyllt wen, na fydd ofnog;Esyllt deg, paid ag ofni;tra fwyf i’th erchwynog,tra byddaf i’n dy warchod,nith ddwg trais trichan marchog,ni fydd trais trichant o farchogion yn dy ddwyn,na thrichanwr llurugog.na thrichant o wŷr mewn llurig.
Ystori Trystan, ar ôl y copi a argraffwyd gan T. P. Cross

Yna cymerodd Trystan ei gleddyf a mynd allan, a mynd drwy dair mintai gwŷr Arthur yn ddianaf.

Tafod aur Gwalchmai

Anfonodd Arthur gerddorion i ganu i Drystan o bell, a beirdd i ganu mawl iddo, a rhoddodd Trystan ddyrneidiau o aur ac arian iddynt. Yna anfonwyd Gwalchmai i wneud heddwch, Gwalchmai a allai ennill unrhyw un â’i eiriau. Mae’r ddau’n ateb ei gilydd mewn englynion: dywed Trystan yr ymladdai â naw cant pe bai rhaid, ac etyb Gwalchmai mai’r peth gorau oll yw tangnefedd. O’r diwedd mae Trystan yn mynd gydag ef at Arthur, sy’n croesawu ei nai â phedwar englyn. Ni ddywed Trystan ddim i’r tri cyntaf; i’r pedwerydd, etyb y gwnaiff beth bynnag a fynno Arthur.

Barn y dail

Ni fynnai’r naill ŵr na’r llall fod heb Esyllt, felly barnodd Arthur y byddai hi gyda’r naill tra byddai’r dail ar y coed, a chyda’r llall tra na byddai dail, ac y câi’r gŵr ddewis. Dewisodd March yr amser heb ddail, am mai bryd hynny y mae’r nosweithiau hwyaf. Pan glywodd Esyllt hynny bendithiodd y farn a’r sawl a’i rhoddodd, a chanu.

Ateb Esyllt i farn Arthur

Tri phren sy dda eu rhyw:Tri phren sy dda eu rhyw:celyn, ac eiddew, ac yw,celyn, ac eiddew, ac yw,a ddeiliant eu dail yn eu byw;sy’n cadw eu dail ar hyd eu hoes;Trystan biau fi yn ei fyw!eiddo Trystan wyf fi tra bo byw!
Ystori Trystan, yr englyn olaf

Felly, medd y chwedl, y collodd March fab Meirchion ei wraig am byth. Cymreig yn llwyr yw jôc y celyn, yr eiddew a’r yw, y coed nad ydynt byth yn colli eu dail, ac mae’n un o’r diweddgloeon taclusaf mewn unrhyw fersiwn o’r stori.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan