Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd tua 1120

Buchedd Gwynllyw

Brenin rhyfelgar Gwynllŵg, tad Cadog, a ildiodd ei deyrnas ac a adeiladodd ei eglwys lle safai ych gwyn ar fryn: eglwys Gwynllyw yng Nghasnewydd.

Llun: Sant Gwynllyw mewn gwydr lliw · RomanesqueClewer, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

IaithLladin
Ysgrifennwydtua 1120
LleGwynllŵg, a Stow Hill yng Nghasnewydd

Gwynllyw oedd brenin Gwynllŵg, y tir rhwng Rhymni a Wysg sy’n dwyn ei enw o hyd. Ef oedd mab hynaf y Brenin Glywys, gŵr Gwladus ferch Brychan, a thad Cadog. Ysgrifennwyd ei Fuchedd tua 1120, ac mae’n sôn am ei flynyddoedd yn frenin rhyfelgar a’i flynyddoedd olaf yn ŵr i Dduw.

Y brenin rhyfelgar

Dywed y Fuchedd i feirdd ei oes ganu am ei orchestion mewn rhyfel, ac i deyrnas Glywys gael ei rhannu rhwng ei feibion, gyda Gwynllyw yn ben arnynt i gyd. Adroddir y stori sut yr enillodd Wladus, gyda help y Brenin Arthur, ym Muchedd eu mab Cadog.

Yr angel a’r ych gwyn

Ymhen amser trodd Gwynllyw at Dduw. Un noson daeth angel at Wynllyw mewn breuddwyd a dweud wrtho am adael ei deyrnas, a dangos iddo ble i fynd: ger glan yr afon roedd bryncyn, ac yno fe gâi ych gwyn â nod du yn uchel ar ei dalcen. Yn y bore adroddodd ei freuddwyd wrth ei deulu, ac er eu galar gadawodd ei balas a rhoi ei deyrnas yn nwylo Cadog.

Arwydd yr angel

Circa ripam flumineam adest quidam monticulus;Ger glan yr afon mae bryncyn;ibi stare videbitur bos candidusyno fe weli ych gwyn yn sefyll.
Buchedd Gwynllyw: geiriau’r angel

Yr ych gwyn â’r nod du

Illi adventanti obviavit bos candidusWrth iddo ddod, cyfarfu ych gwyn ag efcum macula nigra in fronte ardua,â nod du yn uchel ar ei dalcen,ut predixerat angelusfel y rhagddywedodd yr angel.
Buchedd Gwynllyw: sefydlu ei eglwys

Yr eglwys ar y bryn

Enwodd Gwynllyw y lle yn Dutelich, o du, tal ac ych. Yno ar y bryn, gyda bendith Dyfrig, esgob Llandaf, adeiladodd eglwys o goed a phlanciau, a byw mewn gweddi ac ympryd. Gwnaeth Gwladus ei chartref gerllaw, ar lan afon Ebwy. Dywed y Fuchedd i’r ddau godi ganol nos i ymolchi mewn dŵr rhewllyd, gaeaf a haf, ac yna weddïo yn yr eglwys hyd y wawr, ac i Gadog ddod yn aml o Lancarfan i ymweld â hwy a’u hannog i ddyfalbarhau. Pan fu farw fe’i claddwyd yn ei eglwys, ac mae eglwys gadeiriol Gwynllyw yn sefyll o hyd ar Stow Hill yng Nghasnewydd, ar y lle y cafwyd yr ych.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (3)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan