Saif Trefdraeth, ‘tref y traeth’, wrth droed Carn Ingli ar arfordir gogleddol Sir Benfro, gyda Phentre Ifan a meini hynafol eraill yn y wlad o’i hamgylch.FfynonellauNewport, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Trefdraeth, ‘tref y traeth’; sefydlodd y Norman William FitzMartin (tua 1155–1209) hi tua 1197 yn brifddinas newydd arglwyddiaeth Cemais, a chododd y castell ar ysgwydd Carn Ingli; mae Carn Ingli yn fryngaer o Oes yr Haearn gyda chylchoedd cytiau o Oes yr Efydd; siambr gladdu ger y dref yw Carreg Coetan Arthur; mae’r maer, a ddewisir dan hen arferion y fwrdeistref, yn curo’r ffiniau ar gefn ceffyl bob mis Awst; mae gan y Parrog, hen borthladd, furiau cei a dwy hen odyn galch; cloddiwyd odyn grochenwaith o’r 15fed ganrif, y credir mai hi yw’r unig un gyfan ym Mhrydain, yn 2017; yn 1603 enwodd George Owen o Henllys hi’n un o bum bwrdeistref Sir Benfro dan borthfaer; mae eglwys y Santes Fair yn rhestredig Gradd II*; poblogaeth 1,161 yn 2011.Pentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentre Ifan, cromlech ym mhlwyf Nanhyfer, Sir Benfro, 3 milltir i’r dwyrain o Drefdraeth; y gromlech Neolithig fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; yng ngofal Cadw, mynediad am ddim; saith prif faen; y maen capan tua 5 m o hyd, 2.4 m o led a 0.9 m o drwch, tua 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen tua 2.5 m oddi ar y ddaear; dau faen porth yn ffurfio mynedfa; yn dyddio o tua 3500 CC, yn draddodiadol claddfa gymunedol dan domen hir, gyda meini cwrb a ffasâd mynediad o waliau sych; ni chafwyd esgyrn; dadleua Cummings a Richards (2014) na fwriadwyd erioed gladdu’r meini, a bod y maen capan enfawr wedi ei wneud i ymddangos fel petai’n arnofio, efallai i ddangos medr yr adeiladwyr; mae’n debyg mai maen dyfod rhewlifol oedd y maen capan, a oedd yno eisoes, a gloddiwyd o’i gwmpas, a holltwyd i roi gwaelod gwastad a’i godi â throsolion; ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835; ymwelodd Augustus Pitt Rivers ar 8 Mehefin 1884; cloddiwyd gan William Grimes yn 1936–37 a 1958–59, gan ganfod rhesi o byllau defodol hŷn na’r domen, naddion callestr a pheth crochenwaith.
Sefydlu’r dref
tua 1197FfynhonnellNewport, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Trefdraeth, ‘tref y traeth’; sefydlodd y Norman William FitzMartin (tua 1155–1209) hi tua 1197 yn brifddinas newydd arglwyddiaeth Cemais, a chododd y castell ar ysgwydd Carn Ingli; mae Carn Ingli yn fryngaer o Oes yr Haearn gyda chylchoedd cytiau o Oes yr Efydd; siambr gladdu ger y dref yw Carreg Coetan Arthur; mae’r maer, a ddewisir dan hen arferion y fwrdeistref, yn curo’r ffiniau ar gefn ceffyl bob mis Awst; mae gan y Parrog, hen borthladd, furiau cei a dwy hen odyn galch; cloddiwyd odyn grochenwaith o’r 15fed ganrif, y credir mai hi yw’r unig un gyfan ym Mhrydain, yn 2017; yn 1603 enwodd George Owen o Henllys hi’n un o bum bwrdeistref Sir Benfro dan borthfaer; mae eglwys y Santes Fair yn rhestredig Gradd II*; poblogaeth 1,161 yn 2011.
Pentre Ifan
tua 3500 CCFfynhonnellPentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentre Ifan, cromlech ym mhlwyf Nanhyfer, Sir Benfro, 3 milltir i’r dwyrain o Drefdraeth; y gromlech Neolithig fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; yng ngofal Cadw, mynediad am ddim; saith prif faen; y maen capan tua 5 m o hyd, 2.4 m o led a 0.9 m o drwch, tua 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen tua 2.5 m oddi ar y ddaear; dau faen porth yn ffurfio mynedfa; yn dyddio o tua 3500 CC, yn draddodiadol claddfa gymunedol dan domen hir, gyda meini cwrb a ffasâd mynediad o waliau sych; ni chafwyd esgyrn; dadleua Cummings a Richards (2014) na fwriadwyd erioed gladdu’r meini, a bod y maen capan enfawr wedi ei wneud i ymddangos fel petai’n arnofio, efallai i ddangos medr yr adeiladwyr; mae’n debyg mai maen dyfod rhewlifol oedd y maen capan, a oedd yno eisoes, a gloddiwyd o’i gwmpas, a holltwyd i roi gwaelod gwastad a’i godi â throsolion; ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835; ymwelodd Augustus Pitt Rivers ar 8 Mehefin 1884; cloddiwyd gan William Grimes yn 1936–37 a 1958–59, gan ganfod rhesi o byllau defodol hŷn na’r domen, naddion callestr a pheth crochenwaith.
Curo’r ffiniau
bob mis AwstFfynhonnellNewport, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Trefdraeth, ‘tref y traeth’; sefydlodd y Norman William FitzMartin (tua 1155–1209) hi tua 1197 yn brifddinas newydd arglwyddiaeth Cemais, a chododd y castell ar ysgwydd Carn Ingli; mae Carn Ingli yn fryngaer o Oes yr Haearn gyda chylchoedd cytiau o Oes yr Efydd; siambr gladdu ger y dref yw Carreg Coetan Arthur; mae’r maer, a ddewisir dan hen arferion y fwrdeistref, yn curo’r ffiniau ar gefn ceffyl bob mis Awst; mae gan y Parrog, hen borthladd, furiau cei a dwy hen odyn galch; cloddiwyd odyn grochenwaith o’r 15fed ganrif, y credir mai hi yw’r unig un gyfan ym Mhrydain, yn 2017; yn 1603 enwodd George Owen o Henllys hi’n un o bum bwrdeistref Sir Benfro dan borthfaer; mae eglwys y Santes Fair yn rhestredig Gradd II*; poblogaeth 1,161 yn 2011.
Meini hynafol
Saif Carreg Coetan Arthur, siambr gladdu hynafol, ger y dref. Dair milltir i’r dwyrain mae Pentre Ifan, cromlech fwyaf a gorau Cymru, a’i chapfaen o tua 16 tunnell wedi’i chodi tua 3500 CC.FfynonellauNewport, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Trefdraeth, ‘tref y traeth’; sefydlodd y Norman William FitzMartin (tua 1155–1209) hi tua 1197 yn brifddinas newydd arglwyddiaeth Cemais, a chododd y castell ar ysgwydd Carn Ingli; mae Carn Ingli yn fryngaer o Oes yr Haearn gyda chylchoedd cytiau o Oes yr Efydd; siambr gladdu ger y dref yw Carreg Coetan Arthur; mae’r maer, a ddewisir dan hen arferion y fwrdeistref, yn curo’r ffiniau ar gefn ceffyl bob mis Awst; mae gan y Parrog, hen borthladd, furiau cei a dwy hen odyn galch; cloddiwyd odyn grochenwaith o’r 15fed ganrif, y credir mai hi yw’r unig un gyfan ym Mhrydain, yn 2017; yn 1603 enwodd George Owen o Henllys hi’n un o bum bwrdeistref Sir Benfro dan borthfaer; mae eglwys y Santes Fair yn rhestredig Gradd II*; poblogaeth 1,161 yn 2011.Pentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentre Ifan, cromlech ym mhlwyf Nanhyfer, Sir Benfro, 3 milltir i’r dwyrain o Drefdraeth; y gromlech Neolithig fwyaf a’r orau ei chyflwr yng Nghymru; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; yng ngofal Cadw, mynediad am ddim; saith prif faen; y maen capan tua 5 m o hyd, 2.4 m o led a 0.9 m o drwch, tua 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen tua 2.5 m oddi ar y ddaear; dau faen porth yn ffurfio mynedfa; yn dyddio o tua 3500 CC, yn draddodiadol claddfa gymunedol dan domen hir, gyda meini cwrb a ffasâd mynediad o waliau sych; ni chafwyd esgyrn; dadleua Cummings a Richards (2014) na fwriadwyd erioed gladdu’r meini, a bod y maen capan enfawr wedi ei wneud i ymddangos fel petai’n arnofio, efallai i ddangos medr yr adeiladwyr; mae’n debyg mai maen dyfod rhewlifol oedd y maen capan, a oedd yno eisoes, a gloddiwyd o’i gwmpas, a holltwyd i roi gwaelod gwastad a’i godi â throsolion; ysgrifennodd George Owen amdano yn 1603 a pheintiodd Richard Tongue ef yn 1835; ymwelodd Augustus Pitt Rivers ar 8 Mehefin 1884; cloddiwyd gan William Grimes yn 1936–37 a 1958–59, gan ganfod rhesi o byllau defodol hŷn na’r domen, naddion callestr a pheth crochenwaith.
Mynydd yr angylion
Mae Carn Ingli uwchben y dref yn fryngaer o Oes yr Haearn gyda chylchoedd cytiau o Oes yr Efydd. Yn yr Oesoedd Canol hwn oedd Mynydd yr Angylion, a gysylltir â Sant Brynach a’r angylion a ddaeth ato yno.FfynonellauNewport, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Trefdraeth, ‘tref y traeth’; sefydlodd y Norman William FitzMartin (tua 1155–1209) hi tua 1197 yn brifddinas newydd arglwyddiaeth Cemais, a chododd y castell ar ysgwydd Carn Ingli; mae Carn Ingli yn fryngaer o Oes yr Haearn gyda chylchoedd cytiau o Oes yr Efydd; siambr gladdu ger y dref yw Carreg Coetan Arthur; mae’r maer, a ddewisir dan hen arferion y fwrdeistref, yn curo’r ffiniau ar gefn ceffyl bob mis Awst; mae gan y Parrog, hen borthladd, furiau cei a dwy hen odyn galch; cloddiwyd odyn grochenwaith o’r 15fed ganrif, y credir mai hi yw’r unig un gyfan ym Mhrydain, yn 2017; yn 1603 enwodd George Owen o Henllys hi’n un o bum bwrdeistref Sir Benfro dan borthfaer; mae eglwys y Santes Fair yn rhestredig Gradd II*; poblogaeth 1,161 yn 2011.Newport and Carn Ingli ↗Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro (Saesneg)Sant Brynach a’r angylion ar Garn Ingli, Mons Angelorum yr Oesoedd Canol.Saint Brynach ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd gelloedd gweddi ger Cleddau, Gwaun a Chaman ac wrth droed Carningli, ‘Mynydd yr Angylion’, a Nanhyfer oedd ei sefydliad enwocaf; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle ei glas o’r chweched ganrif; mae’r Fuchedd yn adrodd ei anturiaethau gyda hiwmor prin ym mucheddau’r saint; daeth Maelgwn Gwynedd i gytundeb ag ef wedi ei wyrthiau; eglwysi yn Nanhyfer, Dinas, Llanfyrnach, Castellhenri a Phontfaen, Llanboidy a Llanddarog, wedi’u gwasgaru fel cerrig ogam y de-orllewin; gŵyl 7 Ebrill.
Tref FitzMartin
Sefydlodd William FitzMartin y dref tua 1197 yn brifddinas newydd arglwyddiaeth Cemais a chododd ei gastell ar ysgwydd Carn Ingli. Ddwy filltir i ffwrdd, yn Nanhyfer, mae eglwys Brynach yn cadw croes gerfiedig fawr o’r 900au neu’r 1000au a’i rhodfa o goed yw.FfynonellauNewport, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Trefdraeth, ‘tref y traeth’; sefydlodd y Norman William FitzMartin (tua 1155–1209) hi tua 1197 yn brifddinas newydd arglwyddiaeth Cemais, a chododd y castell ar ysgwydd Carn Ingli; mae Carn Ingli yn fryngaer o Oes yr Haearn gyda chylchoedd cytiau o Oes yr Efydd; siambr gladdu ger y dref yw Carreg Coetan Arthur; mae’r maer, a ddewisir dan hen arferion y fwrdeistref, yn curo’r ffiniau ar gefn ceffyl bob mis Awst; mae gan y Parrog, hen borthladd, furiau cei a dwy hen odyn galch; cloddiwyd odyn grochenwaith o’r 15fed ganrif, y credir mai hi yw’r unig un gyfan ym Mhrydain, yn 2017; yn 1603 enwodd George Owen o Henllys hi’n un o bum bwrdeistref Sir Benfro dan borthfaer; mae eglwys y Santes Fair yn rhestredig Gradd II*; poblogaeth 1,161 yn 2011.Nevern ↗Wikipedia (Saesneg)Nanhyfer, pentref a chymuned yn Sir Benfro, yn nyffryn Nyfer ger y Preselau, 2 filltir i’r dwyrain o Drefdraeth; bu pobl yma ers o leiaf Oes Newydd y Cerrig, a gwelwyd crugiau o’r awyr yn 2018; saif eglwys Normanaidd Sant Brynach ar safle clas Brynach o’r 6ed ganrif, canolfan eglwysig bwysig, sedd un o saith esgob Dyfed yn ôl pob tebyg; mae’r tŵr castellog yn Normanaidd; mae’r eglwys yn rhestredig Gradd II*; yn y fynwent mae croes fawr, sawl maen ag arysgrif a rhodfa o ywen, yn eu plith ‘ywen waedlyd’ â sudd coch; Croes Nanhyfer, o’r 10fed ganrif neu ddechrau’r 11eg, o ddolerit lleol mewn dau ddarn, ag addurn plethedig; Maen Vitalianus o tua 500, ag arysgrif Ladin VITALIANI EMERTO ac Ogam; yng nghapel Trewern ddau faen yn siliau’r ffenestri, Maen Maglocunus o’r 5ed ganrif neu ddechrau’r 6ed, MAGLOCUNI FILI CLUTORI mewn Lladin ac Ogam, a’r Groes Blethedig o ddechrau’r 10fed ganrif; Croes y Pererinion wedi’i thorri yn y graig wrth y ffordd i’r castell; newidiodd y castell o ddechrau’r 12fed ganrif, ar drwyn i’r gogledd-orllewin o’r eglwys, ddwylo sawl gwaith; y plwyf oedd y mwyaf yn Sir Benfro; claddwyd George Owen o Henllys (1552–1613), yr hynafiaethydd, yma; mae Pentre Ifan a Chastell Henllys ill dau yn y plwyf.
Y Parrog
Mae hen borthladd y Parrog yn cadw ei furiau cei a dwy odyn galch, a chredir mai odyn grochenwaith o’r 1400au a gloddiwyd yn y dref yn 2017 yw’r unig un gyfan sydd ar ôl ym Mhrydain.FfynhonnellNewport, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Trefdraeth, ‘tref y traeth’; sefydlodd y Norman William FitzMartin (tua 1155–1209) hi tua 1197 yn brifddinas newydd arglwyddiaeth Cemais, a chododd y castell ar ysgwydd Carn Ingli; mae Carn Ingli yn fryngaer o Oes yr Haearn gyda chylchoedd cytiau o Oes yr Efydd; siambr gladdu ger y dref yw Carreg Coetan Arthur; mae’r maer, a ddewisir dan hen arferion y fwrdeistref, yn curo’r ffiniau ar gefn ceffyl bob mis Awst; mae gan y Parrog, hen borthladd, furiau cei a dwy hen odyn galch; cloddiwyd odyn grochenwaith o’r 15fed ganrif, y credir mai hi yw’r unig un gyfan ym Mhrydain, yn 2017; yn 1603 enwodd George Owen o Henllys hi’n un o bum bwrdeistref Sir Benfro dan borthfaer; mae eglwys y Santes Fair yn rhestredig Gradd II*; poblogaeth 1,161 yn 2011.
Curo’r ffiniau
Mae Trefdraeth yn dal i gadw hen arferion y fwrdeistref: bob mis Awst mae’r maer yn marchogaeth o amgylch ffiniau’r dref.FfynhonnellNewport, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Trefdraeth, ‘tref y traeth’; sefydlodd y Norman William FitzMartin (tua 1155–1209) hi tua 1197 yn brifddinas newydd arglwyddiaeth Cemais, a chododd y castell ar ysgwydd Carn Ingli; mae Carn Ingli yn fryngaer o Oes yr Haearn gyda chylchoedd cytiau o Oes yr Efydd; siambr gladdu ger y dref yw Carreg Coetan Arthur; mae’r maer, a ddewisir dan hen arferion y fwrdeistref, yn curo’r ffiniau ar gefn ceffyl bob mis Awst; mae gan y Parrog, hen borthladd, furiau cei a dwy hen odyn galch; cloddiwyd odyn grochenwaith o’r 15fed ganrif, y credir mai hi yw’r unig un gyfan ym Mhrydain, yn 2017; yn 1603 enwodd George Owen o Henllys hi’n un o bum bwrdeistref Sir Benfro dan borthfaer; mae eglwys y Santes Fair yn rhestredig Gradd II*; poblogaeth 1,161 yn 2011.
Sant Nanhyfer (cronicl cynnar:· Buchedd Brynach, y 12fed ganrif)
Sant o Iwerddon a wnaeth ei gartref yn Nanhyfer yn Sir Benfro. Medd ei Fuchedd iddo ddringo Carn Ingli i siarad ag angylion, a saif croes gerfiedig fawr Nanhyfer yn ei fynwent.
Bardd o Gasnewydd a fu’n crwydro America, a gollodd goes wrth neidio ar drên, ac a ysgrifennodd ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare.’
Peiriannydd o Gasnewydd a sefydlodd y cwmnïau telathrebu mawr Mitel a Newbridge Networks, a ddaeth yn biliwnydd cyntaf Cymru ac a gododd y Celtic Manor, cartref Cwpan Ryder 2010.