Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Benfro

Sir Benfro

Trefdraeth · Newport

O dan Garn Ingli, lle gweddïai Sant Brynach. Mae Pentre Ifan, cromlech orau Cymru, gerllaw.

Llun: Trefdraeth a’r bae o Garn Ingli · LinguisticDemographer, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sir BenfroYn Gymraeg: Trefdraeth52.017° N, 4.836° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Trefdraeth: tref y traeth

Trefdraeth

  • Tref trefffurf ar tre
  • draeth traetho traeth (treiglad meddal: t → d)

Newport

  • Newport Saesneg, ‘tref farchnad newydd’; Casnewydd yn Gymraeg

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Trefdraeth, ‘tref y traeth’, wrth droed Carn Ingli ar arfordir gogleddol Sir Benfro, gyda Phentre Ifan a meini hynafol eraill yn y wlad o’i hamgylch.

Sefydlu’r dreftua 1197
Pentre Ifantua 3500 CC
Curo’r ffiniaubob mis Awst

Meini hynafol

Saif Carreg Coetan Arthur, siambr gladdu hynafol, ger y dref. Dair milltir i’r dwyrain mae Pentre Ifan, cromlech fwyaf a gorau Cymru, a’i chapfaen o tua 16 tunnell wedi’i chodi tua 3500 CC.

Mynydd yr angylion

Mae Carn Ingli uwchben y dref yn fryngaer o Oes yr Haearn gyda chylchoedd cytiau o Oes yr Efydd. Yn yr Oesoedd Canol hwn oedd Mynydd yr Angylion, a gysylltir â Sant Brynach a’r angylion a ddaeth ato yno.

Tref FitzMartin

Sefydlodd William FitzMartin y dref tua 1197 yn brifddinas newydd arglwyddiaeth Cemais a chododd ei gastell ar ysgwydd Carn Ingli. Ddwy filltir i ffwrdd, yn Nanhyfer, mae eglwys Brynach yn cadw croes gerfiedig fawr o’r 900au neu’r 1000au a’i rhodfa o goed yw.

Y Parrog

Mae hen borthladd y Parrog yn cadw ei furiau cei a dwy odyn galch, a chredir mai odyn grochenwaith o’r 1400au a gloddiwyd yn y dref yn 2017 yw’r unig un gyfan sydd ar ôl ym Mhrydain.

Curo’r ffiniau

Mae Trefdraeth yn dal i gadw hen arferion y fwrdeistref: bob mis Awst mae’r maer yn marchogaeth o amgylch ffiniau’r dref.

Pentre Ifan

Ar fap y trefi →

Pobl Trefdraeth

fl. c. 540

Sant Brynach

Sant Nanhyfer (cronicl cynnar:Buchedd Brynach, y 12fed ganrif)

Sant o Iwerddon a wnaeth ei gartref yn Nanhyfer yn Sir Benfro. Medd ei Fuchedd iddo ddringo Carn Ingli i siarad ag angylion, a saif croes gerfiedig fawr Nanhyfer yn ei fynwent.

Sant Brynach
1132–1197

Yr Arglwydd Rhys

Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (wedi’i gofnodi)

Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.

Yr Arglwydd Rhys
1871–1940

W. H. Davies

Y Crwydryn (wedi’i gofnodi)

Bardd o Gasnewydd a fu’n crwydro America, a gollodd goes wrth neidio ar drên, ac a ysgrifennodd ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare.’

W. H. Davies
b. 1943

Syr Terry Matthews

Arloeswr telathrebu (wedi’i gofnodi)

Peiriannydd o Gasnewydd a sefydlodd y cwmnïau telathrebu mawr Mitel a Newbridge Networks, a ddaeth yn biliwnydd cyntaf Cymru ac a gododd y Celtic Manor, cartref Cwpan Ryder 2010.

Syr Terry Matthews
born 1969

Michael Sheen

Actor Port Talbot (wedi’i gofnodi)

Actor o Bort Talbot, seren The Queen a Frost/Nixon, a lwyfannodd The Passion yn ei dref enedigol ac a dalodd ddyledion 900 o bobl yng Nghymru.

Michael Sheen

Ar y llinell amser

  1. Olion traed yn llaid Hafren (archaeoleg)

    Mae helwyr-gasglwyr, gan gynnwys plant, yn gadael olion traed yn llaid yr aber yn Goldcliff ger Casnewydd. Mae’r llanw’n dal i’w dadorchuddio.

    Olion traed yn llaid Hafren
  2. Casnewydd a Merched Beca

    Mae’r Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd ac yn cael eu saethu. Yn y gorllewin, mae Merched Beca, wedi’u gwisgo fel menywod, yn chwalu tollbyrth.

    Casnewydd a Merched Beca
  3. Cwpan Ryder yng Nghymru

    Chwaraeir Cwpan Ryder yn y Celtic Manor ger Casnewydd, y tro cyntaf i Gymru gynnal digwyddiad tîm mwyaf golff.

    Cwpan Ryder yng Nghymru

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf