Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd tua 1200

Buchedd Cybi

Cybi o Gernyw a Gwynedd, ei ddisgybl Caffo a gariodd dân heb losgi, a’r hen gaer a roddodd y Brenin Maelgwn iddo: Caergybi.

Llun: Murlun o Gybi Sant · Cls14, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

IaithLladin, mewn dau ffurf
Ysgrifennwydtua 1200
LleoeddCernyw, Gwent, Llŷn a Chaergybi

Rhoddodd Cybi ei enw i Gaergybi, caer Cybi, ac i Ynys Gybi. Mae ei Fuchedd wedi goroesi mewn dau ffurf Ladin a ysgrifennwyd tua 1200. Mae’n fyr, ond yn llawn o’r môr ac o deithiau: o Gernyw i Jerwsalem, i Âl, i Went, i Iwerddon ac o’r diwedd i Fôn.

Tywysog na fynnai fod yn frenin

Dywed y Fuchedd mai mab Selyf, tywysog rhyfelgar o Gernyw, oedd Cybi, ac iddo ddechrau darllen yn saith oed. Aeth ar bererindod i Jerwsalem, ac astudio am flynyddoedd lawer gyda Hilarius yng Ngâl, a’i gwnaeth yn esgob. Wedi dod adref, gofynnodd y bobl iddo fod yn frenin Cernyw, ond ni fynnai rym y byd hwn, a hwyliodd i ffwrdd gyda deg o ddisgyblion.

Gwent, Iwerddon a Llŷn

Yng Ngwent adeiladodd eglwysi, ac mae Llangybi ger Brynbuga yn cadw ei enw. Hwyliodd i Iwerddon a byw yno am rai blynyddoedd, ac yna daeth yn ôl dros y môr i Wynedd, i Lŷn, lle mae Llangybi a’i ffynnon sanctaidd, Ffynnon Gybi, wedi’u henwi ar ei ôl.

Caffo a’r tân

Ym Môn, medd y Fuchedd, anfonodd Cybi ei ddisgybl Caffo at of i nôl tân. Ni roddai’r gof ef oni bai bod Caffo’n ei gario yn ei fynwes, a gwnaeth Caffo hynny, ac ni ddeifiwyd hyd yn oed ymyl ei fantell. Gelwir y lle y bu farw Caffo wedyn yn Ferthyr Caffo.

Tân yn ei fynwes

Ignem tibi non dabo,Ni roddaf dân itinisi in sinu tuo portaveris.oni chariach ef yn dy fynwes.Dixitque Caffo: Pone ignem in sinu meo.A dywedodd Caffo: Rho’r tân yn fy mynwes.et non combustum est saltem fimbria de cocula ejusac ni losgwyd hyd yn oed ymyl ei fantell.
Buchedd Cybi: Caffo’n nôl tân

Maelgwn a’r afr

Un diwrnod roedd y Brenin Maelgwn Gwynedd yn hela, a rhedodd gafr rhag ei gi hela i gell Cybi am loches. Ni ollyngai Cybi hi oni bai fod y brenin yn rhoi iddo’r holl dir y rhedai’r ci drosto, a chytunodd y brenin. Ymlidiodd y ci yr afr o amgylch yr holl benrhyn ac yn ôl i gell Cybi. Yn y diwedd, medd y Fuchedd, rhoddodd Maelgwn ei gaer i Dduw ac i Gybi am byth. Y gaer honno oedd yr hen gaer Rufeinig ar y lan, y mae ei muriau’n sefyll o hyd o gwmpas eglwys Cybi yng Nghaergybi, ac yno y bu farw Cybi ac y’i claddwyd.

Rhodd Maelgwn

contulit castellum suum Deo omnipotenti,rhoddodd ei gaer i Dduw hollalluoget agio Kepioac i Gybi sanctaiddin perpetua elemosine oblationeyn rhodd dros byth.
Buchedd Cybi: Caergybi

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan