

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Ysgrifennwyd tua 1200
Buchedd Cybi
Cybi o Gernyw a Gwynedd, ei ddisgybl Caffo a gariodd dân heb losgi, a’r hen gaer a roddodd y Brenin Maelgwn iddo: Caergybi.
Llun: Murlun o Gybi Sant · Cls14, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
| Iaith | Lladin, mewn dau ffurf |
|---|---|
| Ysgrifennwyd | tua 1200 |
| Lleoedd | Cernyw, Gwent, Llŷn a Chaergybi |
Rhoddodd Cybi ei enw i Gaergybi, caer Cybi, ac i Ynys Gybi. Mae ei Fuchedd wedi goroesi mewn dau ffurf Ladin a ysgrifennwyd tua 1200. Mae’n fyr, ond yn llawn o’r môr ac o deithiau: o Gernyw i Jerwsalem, i Âl, i Went, i Iwerddon ac o’r diwedd i Fôn.FfynonellauCybi ↗Wikipedia (Saesneg)Cybi, ei deithiau, ei ffynnon yn Llangybi a’i fynachlog yng Nghaergybi.Vita Sancti Kebii ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Cybi, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.
Tywysog na fynnai fod yn frenin
Dywed y Fuchedd mai mab Selyf, tywysog rhyfelgar o Gernyw, oedd Cybi, ac iddo ddechrau darllen yn saith oed. Aeth ar bererindod i Jerwsalem, ac astudio am flynyddoedd lawer gyda Hilarius yng Ngâl, a’i gwnaeth yn esgob. Wedi dod adref, gofynnodd y bobl iddo fod yn frenin Cernyw, ond ni fynnai rym y byd hwn, a hwyliodd i ffwrdd gyda deg o ddisgyblion.FfynonellauVita Sancti Kebii ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Cybi, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.Cybi ↗Wikipedia (Saesneg)Cybi, ei deithiau, ei ffynnon yn Llangybi a’i fynachlog yng Nghaergybi.
Gwent, Iwerddon a Llŷn
Yng Ngwent adeiladodd eglwysi, ac mae Llangybi ger Brynbuga yn cadw ei enw. Hwyliodd i Iwerddon a byw yno am rai blynyddoedd, ac yna daeth yn ôl dros y môr i Wynedd, i Lŷn, lle mae Llangybi a’i ffynnon sanctaidd, Ffynnon Gybi, wedi’u henwi ar ei ôl.FfynonellauVita Sancti Kebii ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Cybi, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.Cybi ↗Wikipedia (Saesneg)Cybi, ei deithiau, ei ffynnon yn Llangybi a’i fynachlog yng Nghaergybi.
Caffo a’r tân
Ym Môn, medd y Fuchedd, anfonodd Cybi ei ddisgybl Caffo at of i nôl tân. Ni roddai’r gof ef oni bai bod Caffo’n ei gario yn ei fynwes, a gwnaeth Caffo hynny, ac ni ddeifiwyd hyd yn oed ymyl ei fantell. Gelwir y lle y bu farw Caffo wedyn yn Ferthyr Caffo.FfynhonnellVita Sancti Kebii ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Cybi, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.
Tân yn ei fynwes
Maelgwn a’r afr
Un diwrnod roedd y Brenin Maelgwn Gwynedd yn hela, a rhedodd gafr rhag ei gi hela i gell Cybi am loches. Ni ollyngai Cybi hi oni bai fod y brenin yn rhoi iddo’r holl dir y rhedai’r ci drosto, a chytunodd y brenin. Ymlidiodd y ci yr afr o amgylch yr holl benrhyn ac yn ôl i gell Cybi. Yn y diwedd, medd y Fuchedd, rhoddodd Maelgwn ei gaer i Dduw ac i Gybi am byth. Y gaer honno oedd yr hen gaer Rufeinig ar y lan, y mae ei muriau’n sefyll o hyd o gwmpas eglwys Cybi yng Nghaergybi, ac yno y bu farw Cybi ac y’i claddwyd.FfynonellauVita Sancti Kebii ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Cybi, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.Cybi ↗Wicipedia CymraegCybi, Caergybi a’i gyfeillgarwch â Seiriol.
Rhodd Maelgwn
Cybi → Caergybi → Caergybi → Maelgwn Gwynedd → Yr hen destunau Cymraeg →
Pobl y testun
Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)
- Maelgwn Gwynedd fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif ganoloesol o hanes brenhinoedd Prydain — Unknown medieval scribe · CC0
- Sant Seiriol mewn mosaig — Phil Williams · CC BY-SA 2.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan

