Cybi Sant
Sefydlydd Caergybi (cronicl cynnar:Buchedd Cybi, y 12fed ganrif)Y sant o Gernyw a gododd ei eglwys o fewn y gaer Rufeinig yng Nghaergybi, sy’n dal i ddwyn ei enw.
Cybi Sant
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ynys Môn
Ynys Môn
Sefydlodd Sant Cybi ei eglwys o fewn muriau caer Rufeinig fach yma yn y 500au, ac mae’r eglwys yn dal i sefyll o’u mewn. Porthladd Iwerddon ers yr Oesoedd Canol.
Llun: Caergybi o’r awyr, gyda’r harbwr a Mynydd Twr · 瑞丽江的河水, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Caergybi: caer Cybi
Caergybi
Holyhead
Saif Caergybi ar Ynys Gybi ym mhen gorllewinol Môn, porthladd Iwerddon. Mae ei henw’n uno’r gaer Rufeinig a’r sant a ymgartrefodd o’i mewn, ac mae ei Hen Dref yn dal i ymgasglu o amgylch eglwys Sant Cybi.FfynonellauHolyhead ↗Wikipedia (Saesneg)Caergybi, ‘caer Cybi’, ar Ynys Gybi, a wahenir oddi wrth Fôn gan Gulfor Cymyran; enwyd ar ôl y gaer Rufeinig ac ar ôl Cybi, sant o’r 6ed ganrif y credir iddo sefydlu mynachlog ar y safle; codwyd yr Hen Dref o amgylch Eglwys Sant Cybi; mae Caer Gybi yn un o’r ychydig gaerau Rhufeinig yn Ewrop â thri mur, a’r môr yn bedwaredd ochr; cododd y Rhufeiniaid wylfa ar Fynydd Caergybi o fewn Mynydd y Twr, bryngaer gynhanesyddol; mae yn yr ardal gytiau crwn, siambrau claddu a meini hirion; erbyn 1814 âi tua 14,000 o deithwyr drwy’r porthladd bob blwyddyn, a dychwelodd Post Iwerddon gyda Rheilffordd Caer a Chaergybi yn 1850; mae fferïau’n hwylio i Ddulyn; mae’r A5 yn gorffen wrth Fwa’r Morlys (1822–24), a gynlluniwyd gan Thomas Harrison i gofio ymweliad Siôr IV yn 1821; codwyd y morglawdd, 1¾ milltir (2.8 km), yr hiraf yn y DU, rhwng 1848 ac 1873; goleuwyd goleudy Ynys Lawd yn 1809; mae Canolfan Ucheldre yng nghapel hen leiandy Bon Sauveur; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1927; poblogaeth 12,084 yn 2021.Cybi (fl. 550), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn yr achau mab Selyf ap Geraint ab Erbin; gall ei Fuchedd, mewn dwy ffurf Ladin a ysgrifennwyd tua 1200, fod yn gywir yn ei wneud yn fab i uchelwr o Gernyw a oedd yn benteulu mewn llys rhwng Tamar a Lynher, Celliwig efallai; ei brif sefydliad oedd Caergybi, lle ymsefydlodd o fewn muriau caer Rufeinig; bu hanes hir i’r clas a sefydlodd, gan barhau’n eglwys golegol drwy’r Oesoedd Canol, gyda deuddeg prebendari yn yr unfed ganrif ar bymtheg; mae chwedl cyfarfodydd wythnosol Seiriol Wyn a Chybi Felyn yng Nghlorach yn ddiweddar, ond gall yr epithet fod yn hen; eglwysi eraill: Llangybi yn Llŷn, Llangybi yn ne Sir Aberteifi a Llangybi yn Sir Fynwy; yn Llangybi yn Llŷn roedd Ffynnon Gybi o bwys a dangosid Cadair Gybi; Cuby ger Tregony a Duloe yng Nghernyw yw ei eiddo; Caffo o Langaffo oedd ei ddisgybl; ei ddydd 5 Tachwedd, neu weithiau 6, 7 neu 8.
| Enw | Caergybi, ‘caer Cybi’FfynhonnellHolyhead ↗Wikipedia (Saesneg)Caergybi, ‘caer Cybi’, ar Ynys Gybi, a wahenir oddi wrth Fôn gan Gulfor Cymyran; enwyd ar ôl y gaer Rufeinig ac ar ôl Cybi, sant o’r 6ed ganrif y credir iddo sefydlu mynachlog ar y safle; codwyd yr Hen Dref o amgylch Eglwys Sant Cybi; mae Caer Gybi yn un o’r ychydig gaerau Rhufeinig yn Ewrop â thri mur, a’r môr yn bedwaredd ochr; cododd y Rhufeiniaid wylfa ar Fynydd Caergybi o fewn Mynydd y Twr, bryngaer gynhanesyddol; mae yn yr ardal gytiau crwn, siambrau claddu a meini hirion; erbyn 1814 âi tua 14,000 o deithwyr drwy’r porthladd bob blwyddyn, a dychwelodd Post Iwerddon gyda Rheilffordd Caer a Chaergybi yn 1850; mae fferïau’n hwylio i Ddulyn; mae’r A5 yn gorffen wrth Fwa’r Morlys (1822–24), a gynlluniwyd gan Thomas Harrison i gofio ymweliad Siôr IV yn 1821; codwyd y morglawdd, 1¾ milltir (2.8 km), yr hiraf yn y DU, rhwng 1848 ac 1873; goleuwyd goleudy Ynys Lawd yn 1809; mae Canolfan Ucheldre yng nghapel hen leiandy Bon Sauveur; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1927; poblogaeth 12,084 yn 2021. |
|---|---|
| Morglawdd | 1¾ milltir, yr hiraf yn y DUFfynhonnellHolyhead ↗Wikipedia (Saesneg)Caergybi, ‘caer Cybi’, ar Ynys Gybi, a wahenir oddi wrth Fôn gan Gulfor Cymyran; enwyd ar ôl y gaer Rufeinig ac ar ôl Cybi, sant o’r 6ed ganrif y credir iddo sefydlu mynachlog ar y safle; codwyd yr Hen Dref o amgylch Eglwys Sant Cybi; mae Caer Gybi yn un o’r ychydig gaerau Rhufeinig yn Ewrop â thri mur, a’r môr yn bedwaredd ochr; cododd y Rhufeiniaid wylfa ar Fynydd Caergybi o fewn Mynydd y Twr, bryngaer gynhanesyddol; mae yn yr ardal gytiau crwn, siambrau claddu a meini hirion; erbyn 1814 âi tua 14,000 o deithwyr drwy’r porthladd bob blwyddyn, a dychwelodd Post Iwerddon gyda Rheilffordd Caer a Chaergybi yn 1850; mae fferïau’n hwylio i Ddulyn; mae’r A5 yn gorffen wrth Fwa’r Morlys (1822–24), a gynlluniwyd gan Thomas Harrison i gofio ymweliad Siôr IV yn 1821; codwyd y morglawdd, 1¾ milltir (2.8 km), yr hiraf yn y DU, rhwng 1848 ac 1873; goleuwyd goleudy Ynys Lawd yn 1809; mae Canolfan Ucheldre yng nghapel hen leiandy Bon Sauveur; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1927; poblogaeth 12,084 yn 2021. |
| Eisteddfod Genedlaethol | 1927FfynhonnellHolyhead ↗Wikipedia (Saesneg)Caergybi, ‘caer Cybi’, ar Ynys Gybi, a wahenir oddi wrth Fôn gan Gulfor Cymyran; enwyd ar ôl y gaer Rufeinig ac ar ôl Cybi, sant o’r 6ed ganrif y credir iddo sefydlu mynachlog ar y safle; codwyd yr Hen Dref o amgylch Eglwys Sant Cybi; mae Caer Gybi yn un o’r ychydig gaerau Rhufeinig yn Ewrop â thri mur, a’r môr yn bedwaredd ochr; cododd y Rhufeiniaid wylfa ar Fynydd Caergybi o fewn Mynydd y Twr, bryngaer gynhanesyddol; mae yn yr ardal gytiau crwn, siambrau claddu a meini hirion; erbyn 1814 âi tua 14,000 o deithwyr drwy’r porthladd bob blwyddyn, a dychwelodd Post Iwerddon gyda Rheilffordd Caer a Chaergybi yn 1850; mae fferïau’n hwylio i Ddulyn; mae’r A5 yn gorffen wrth Fwa’r Morlys (1822–24), a gynlluniwyd gan Thomas Harrison i gofio ymweliad Siôr IV yn 1821; codwyd y morglawdd, 1¾ milltir (2.8 km), yr hiraf yn y DU, rhwng 1848 ac 1873; goleuwyd goleudy Ynys Lawd yn 1809; mae Canolfan Ucheldre yng nghapel hen leiandy Bon Sauveur; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1927; poblogaeth 12,084 yn 2021. |
Sant o’r 6ed ganrif oedd Cybi, o linach Geraint ab Erbin. Rhoddodd Maelgwn Gwynedd dir iddo i’w fynachlog, ymgartrefodd o fewn muriau’r gaer Rufeinig, a pharhaodd ei glas drwy’r Oesoedd Canol yn eglwys golegol, ymhlith eglwysi pwysicaf y gogledd.FfynonellauCybi (fl. 550), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn yr achau mab Selyf ap Geraint ab Erbin; gall ei Fuchedd, mewn dwy ffurf Ladin a ysgrifennwyd tua 1200, fod yn gywir yn ei wneud yn fab i uchelwr o Gernyw a oedd yn benteulu mewn llys rhwng Tamar a Lynher, Celliwig efallai; ei brif sefydliad oedd Caergybi, lle ymsefydlodd o fewn muriau caer Rufeinig; bu hanes hir i’r clas a sefydlodd, gan barhau’n eglwys golegol drwy’r Oesoedd Canol, gyda deuddeg prebendari yn yr unfed ganrif ar bymtheg; mae chwedl cyfarfodydd wythnosol Seiriol Wyn a Chybi Felyn yng Nghlorach yn ddiweddar, ond gall yr epithet fod yn hen; eglwysi eraill: Llangybi yn Llŷn, Llangybi yn ne Sir Aberteifi a Llangybi yn Sir Fynwy; yn Llangybi yn Llŷn roedd Ffynnon Gybi o bwys a dangosid Cadair Gybi; Cuby ger Tregony a Duloe yng Nghernyw yw ei eiddo; Caffo o Langaffo oedd ei ddisgybl; ei ddydd 5 Tachwedd, neu weithiau 6, 7 neu 8.Cybi ↗Wicipedia CymraegNawddsant Caergybi ar Ynys Môn, ac enwir Ynys Gybi ar ei ôl; ysgrifennwyd buchedd Ladin iddo yn Oes y Tywysogion; ganed yng Nghernyw, yn fab i Selyf ap Geraint ab Erbin, felly roedd ei hendaid yn un o arwyr y Tair Rhamant; aeth i Gâl i astudio ac yna croesodd i Gymru, gan genhadu yng Ngwent; ymddengys iddo ymweld ag Ynysoedd Aran yng ngorllewin Iwerddon cyn dychwelyd i ymsefydlu ym Môn, lle bu farw yn ei fynachlog yng Nghaergybi; rhoddodd Maelgwn Gwynedd dir iddo ef a Seiriol i sefydlu eu mynachlogydd, ac ystyrid eglwysi Penmon a Chaergybi ymhlith y pwysicaf yn y gogledd am ganrifoedd, gyda llawer yn pererindota iddynt; mae Llangybi yn Eifionydd yn adnabyddus am Ffynnon Gybi, tua 400 medr o’r eglwys, hen ganolfan bererindod ar un o’r llwybrau hynafol i Enlli, gydag adfeilion hen gell feudwy, ac roedd y ffynnon yn adnabyddus am ragweld ffyddlondeb cariadon; gŵyl 5 Tachwedd, neu rhwng y 6ed a’r 8fed.
Mae Caer Gybi yn un o’r ychydig gaerau Rhufeinig yn Ewrop â thri mur, a’r môr yn bedwaredd ochr. Ar Fynydd Caergybi gosododd y Rhufeiniaid wylfa o fewn Mynydd y Twr, bryngaer lawer hŷn na hwy, ac mae’r ynys yn gyfoethog o gytiau crwn, siambrau claddu a meini hirion.FfynhonnellHolyhead ↗Wikipedia (Saesneg)Caergybi, ‘caer Cybi’, ar Ynys Gybi, a wahenir oddi wrth Fôn gan Gulfor Cymyran; enwyd ar ôl y gaer Rufeinig ac ar ôl Cybi, sant o’r 6ed ganrif y credir iddo sefydlu mynachlog ar y safle; codwyd yr Hen Dref o amgylch Eglwys Sant Cybi; mae Caer Gybi yn un o’r ychydig gaerau Rhufeinig yn Ewrop â thri mur, a’r môr yn bedwaredd ochr; cododd y Rhufeiniaid wylfa ar Fynydd Caergybi o fewn Mynydd y Twr, bryngaer gynhanesyddol; mae yn yr ardal gytiau crwn, siambrau claddu a meini hirion; erbyn 1814 âi tua 14,000 o deithwyr drwy’r porthladd bob blwyddyn, a dychwelodd Post Iwerddon gyda Rheilffordd Caer a Chaergybi yn 1850; mae fferïau’n hwylio i Ddulyn; mae’r A5 yn gorffen wrth Fwa’r Morlys (1822–24), a gynlluniwyd gan Thomas Harrison i gofio ymweliad Siôr IV yn 1821; codwyd y morglawdd, 1¾ milltir (2.8 km), yr hiraf yn y DU, rhwng 1848 ac 1873; goleuwyd goleudy Ynys Lawd yn 1809; mae Canolfan Ucheldre yng nghapel hen leiandy Bon Sauveur; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1927; poblogaeth 12,084 yn 2021.
Erbyn 1814 âi tua 14,000 o deithwyr y flwyddyn drwy’r porthladd. Mae ffordd Telford, yr A5, yn gorffen wrth Fwa’r Morlys, a godwyd yn 1822–24 i gofio ymweliad Siôr IV, ac o 1850 daeth Rheilffordd Caer a Chaergybi â Phost Iwerddon. Codwyd y morglawdd mawr rhwng 1848 ac 1873.FfynhonnellHolyhead ↗Wikipedia (Saesneg)Caergybi, ‘caer Cybi’, ar Ynys Gybi, a wahenir oddi wrth Fôn gan Gulfor Cymyran; enwyd ar ôl y gaer Rufeinig ac ar ôl Cybi, sant o’r 6ed ganrif y credir iddo sefydlu mynachlog ar y safle; codwyd yr Hen Dref o amgylch Eglwys Sant Cybi; mae Caer Gybi yn un o’r ychydig gaerau Rhufeinig yn Ewrop â thri mur, a’r môr yn bedwaredd ochr; cododd y Rhufeiniaid wylfa ar Fynydd Caergybi o fewn Mynydd y Twr, bryngaer gynhanesyddol; mae yn yr ardal gytiau crwn, siambrau claddu a meini hirion; erbyn 1814 âi tua 14,000 o deithwyr drwy’r porthladd bob blwyddyn, a dychwelodd Post Iwerddon gyda Rheilffordd Caer a Chaergybi yn 1850; mae fferïau’n hwylio i Ddulyn; mae’r A5 yn gorffen wrth Fwa’r Morlys (1822–24), a gynlluniwyd gan Thomas Harrison i gofio ymweliad Siôr IV yn 1821; codwyd y morglawdd, 1¾ milltir (2.8 km), yr hiraf yn y DU, rhwng 1848 ac 1873; goleuwyd goleudy Ynys Lawd yn 1809; mae Canolfan Ucheldre yng nghapel hen leiandy Bon Sauveur; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1927; poblogaeth 12,084 yn 2021.
Saif goleudy Ynys Lawd, a oleuwyd gyntaf yn 1809, ar ei graig islaw Mynydd Caergybi. Yn y dref mae Canolfan Ucheldre, yng nghapel hen leiandy, yn cynnal arddangosfeydd, dramâu a ffilmiau, ac mae fferïau’n dal i hwylio i Ddulyn.FfynhonnellHolyhead ↗Wikipedia (Saesneg)Caergybi, ‘caer Cybi’, ar Ynys Gybi, a wahenir oddi wrth Fôn gan Gulfor Cymyran; enwyd ar ôl y gaer Rufeinig ac ar ôl Cybi, sant o’r 6ed ganrif y credir iddo sefydlu mynachlog ar y safle; codwyd yr Hen Dref o amgylch Eglwys Sant Cybi; mae Caer Gybi yn un o’r ychydig gaerau Rhufeinig yn Ewrop â thri mur, a’r môr yn bedwaredd ochr; cododd y Rhufeiniaid wylfa ar Fynydd Caergybi o fewn Mynydd y Twr, bryngaer gynhanesyddol; mae yn yr ardal gytiau crwn, siambrau claddu a meini hirion; erbyn 1814 âi tua 14,000 o deithwyr drwy’r porthladd bob blwyddyn, a dychwelodd Post Iwerddon gyda Rheilffordd Caer a Chaergybi yn 1850; mae fferïau’n hwylio i Ddulyn; mae’r A5 yn gorffen wrth Fwa’r Morlys (1822–24), a gynlluniwyd gan Thomas Harrison i gofio ymweliad Siôr IV yn 1821; codwyd y morglawdd, 1¾ milltir (2.8 km), yr hiraf yn y DU, rhwng 1848 ac 1873; goleuwyd goleudy Ynys Lawd yn 1809; mae Canolfan Ucheldre yng nghapel hen leiandy Bon Sauveur; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref yn 1927; poblogaeth 12,084 yn 2021.
Y sant o Gernyw a gododd ei eglwys o fewn y gaer Rufeinig yng Nghaergybi, sy’n dal i ddwyn ei enw.
Cybi SantCodir caer fechan â muriau yng Nghaergybi i wylio Môr Iwerddon. Ddwy ganrif yn ddiweddarach mae Sant Cybi yn codi ei eglwys o fewn ei muriau.
Caer GybiMae pont grog Thomas Telford yn cysylltu Ynys Môn â’r tir mawr, gan gludo’r ffordd o Lundain i Gaergybi ac Iwerddon.
Pont y BorthFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf