
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf
Rhondda Cynon Taf
Abercynon
Rhedodd injan stêm Richard Trevithick, y gyntaf yn y byd i dynnu trên ar gledrau, o Benydarren i’r gamlas yma ym mis Chwefror 1804.
Llun: Gwesty’r Thorn, Abercynon · Darren Wyn Rees at Aberdare Blog, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Abercynon: aber afon Cynon
Abercynon
- Aber ceg afon, cymer
- cynon afon Cynon
Abercynon, lle mae’r Cynon yn cwrdd â’r Taf, oedd pen y daith i’r siwrnai reilffordd ager gyntaf yn y byd. Ar 21 Chwefror 1804 tynnodd injan Richard Trevithick ddeg tunnell o haearn a saith deg o ddynion yma o Benydarren ym Merthyr.FfynonellauAbercynon ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 21 Chwefror 1804 rhedodd injan ager Richard Trevithick o waith haearn Penydarren i fasn Camlas Morgannwg yn Abercynon, diwedd taith reilffordd ager gyntaf y byd; adwaenid y pentref am gyfnod fel Navigation; suddodd cwmni Dowlais Lofa Abercynon yn 1889; codwyd y gysegrfa a’r groto ger y Taf yn 1925 gan lowyr di-waith; Neuadd y Gweithwyr oedd y fwyaf ym maes glo’r De; roedd y llên-gwerinwr George Ewart Evans o Abercynon; 6,390 o bobl yn 2011.Richard Trevithick ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 21 Chwefror 1804, wedi i Samuel Homfray fetio 500 gini â Richard Crawshay, tynnodd injan Trevithick ddeg tunnell o haearn, pum wagen a saith deg o ddynion y 9¾ milltir o Ben-y-darren i Abercynon mewn tua 4 awr a 5 munud, ar bron 2.4 milltir yr awr: y daith reilffordd gyntaf yn y byd dan dynfa locomotif; torrodd yr injan blatiau haearn bwrw’r dramffordd, a aeth yn ôl at geffylau, a rhoddwyd yr injan i yrru morthwylion yn y gwaith; ganed Trevithick ar 13 Ebrill 1771 yn Illogan yng Nghernyw a bu farw yn Dartford ar 22 Ebrill 1833.
| Taith Trevithick | 21 Chwefror 1804FfynhonnellRichard Trevithick ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 21 Chwefror 1804, wedi i Samuel Homfray fetio 500 gini â Richard Crawshay, tynnodd injan Trevithick ddeg tunnell o haearn, pum wagen a saith deg o ddynion y 9¾ milltir o Ben-y-darren i Abercynon mewn tua 4 awr a 5 munud, ar bron 2.4 milltir yr awr: y daith reilffordd gyntaf yn y byd dan dynfa locomotif; torrodd yr injan blatiau haearn bwrw’r dramffordd, a aeth yn ôl at geffylau, a rhoddwyd yr injan i yrru morthwylion yn y gwaith; ganed Trevithick ar 13 Ebrill 1771 yn Illogan yng Nghernyw a bu farw yn Dartford ar 22 Ebrill 1833. |
|---|---|
| Rheilffordd Dyffryn Taf | 1840FfynhonnellTaff Vale Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd ei Deddf gydsyniad brenhinol ar 21 Mehefin 1836; Isambard Kingdom Brunel oedd ei pheiriannydd, a gosododd hi ar y lled safonol; fe’i codwyd i wasanaethu diwydiannau haearn a glo Merthyr Tudful a’u cysylltu â dociau Caerdydd; agorodd o Gaerdydd i Navigation House, Abercynon, ar 9 Hydref 1840 a hyd at Ferthyr ym mis Ebrill 1841; aeth ei changhennau i fyny’r Rhondda, gan gyrraedd Treherbert yn 1856, a daeth glo’r Rhondda’n drymach na masnach Merthyr; daeth yn rhan o’r Great Western yn 1922. |
| Glofa Abercynon | 1889FfynhonnellAbercynon ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 21 Chwefror 1804 rhedodd injan ager Richard Trevithick o waith haearn Penydarren i fasn Camlas Morgannwg yn Abercynon, diwedd taith reilffordd ager gyntaf y byd; adwaenid y pentref am gyfnod fel Navigation; suddodd cwmni Dowlais Lofa Abercynon yn 1889; codwyd y gysegrfa a’r groto ger y Taf yn 1925 gan lowyr di-waith; Neuadd y Gweithwyr oedd y fwyaf ym maes glo’r De; roedd y llên-gwerinwr George Ewart Evans o Abercynon; 6,390 o bobl yn 2011. |
Navigation
Tyfodd y pentref o gwmpas y basn lle cwrddai’r dramffordd o Ferthyr â Chamlas Morgannwg, ac am gyfnod Navigation yn unig oedd ei enw.FfynhonnellAbercynon ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 21 Chwefror 1804 rhedodd injan ager Richard Trevithick o waith haearn Penydarren i fasn Camlas Morgannwg yn Abercynon, diwedd taith reilffordd ager gyntaf y byd; adwaenid y pentref am gyfnod fel Navigation; suddodd cwmni Dowlais Lofa Abercynon yn 1889; codwyd y gysegrfa a’r groto ger y Taf yn 1925 gan lowyr di-waith; Neuadd y Gweithwyr oedd y fwyaf ym maes glo’r De; roedd y llên-gwerinwr George Ewart Evans o Abercynon; 6,390 o bobl yn 2011.
Yr injan gyntaf
Betiodd Samuel Homfray o Benydarren 500 gini â Richard Crawshay y gallai injan Trevithick dynnu llwyth i lawr y dramffordd. Ar 21 Chwefror 1804 daeth â deg tunnell o haearn, pum wagen a saith deg o ddynion y naw milltir a thri chwarter i Abercynon mewn tua phedair awr, y siwrnai gyntaf gan injan reilffordd yn unman.FfynhonnellRichard Trevithick ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 21 Chwefror 1804, wedi i Samuel Homfray fetio 500 gini â Richard Crawshay, tynnodd injan Trevithick ddeg tunnell o haearn, pum wagen a saith deg o ddynion y 9¾ milltir o Ben-y-darren i Abercynon mewn tua 4 awr a 5 munud, ar bron 2.4 milltir yr awr: y daith reilffordd gyntaf yn y byd dan dynfa locomotif; torrodd yr injan blatiau haearn bwrw’r dramffordd, a aeth yn ôl at geffylau, a rhoddwyd yr injan i yrru morthwylion yn y gwaith; ganed Trevithick ar 13 Ebrill 1771 yn Illogan yng Nghernyw a bu farw yn Dartford ar 22 Ebrill 1833.
Rheilffordd a glo
Agorodd Rheilffordd Dyffryn Taf, a gynlluniwyd gan Brunel, o Gaerdydd i Navigation House yn Abercynon ar 9 Hydref 1840. Suddodd cwmni Dowlais Lofa Abercynon yn 1889 i fwydo’i waith dur yng Nghaerdydd.FfynonellauTaff Vale Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd ei Deddf gydsyniad brenhinol ar 21 Mehefin 1836; Isambard Kingdom Brunel oedd ei pheiriannydd, a gosododd hi ar y lled safonol; fe’i codwyd i wasanaethu diwydiannau haearn a glo Merthyr Tudful a’u cysylltu â dociau Caerdydd; agorodd o Gaerdydd i Navigation House, Abercynon, ar 9 Hydref 1840 a hyd at Ferthyr ym mis Ebrill 1841; aeth ei changhennau i fyny’r Rhondda, gan gyrraedd Treherbert yn 1856, a daeth glo’r Rhondda’n drymach na masnach Merthyr; daeth yn rhan o’r Great Western yn 1922.Abercynon ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 21 Chwefror 1804 rhedodd injan ager Richard Trevithick o waith haearn Penydarren i fasn Camlas Morgannwg yn Abercynon, diwedd taith reilffordd ager gyntaf y byd; adwaenid y pentref am gyfnod fel Navigation; suddodd cwmni Dowlais Lofa Abercynon yn 1889; codwyd y gysegrfa a’r groto ger y Taf yn 1925 gan lowyr di-waith; Neuadd y Gweithwyr oedd y fwyaf ym maes glo’r De; roedd y llên-gwerinwr George Ewart Evans o Abercynon; 6,390 o bobl yn 2011.
Y gysegrfa
Yn 1925 cododd glowyr di-waith y gysegrfa a’r groto ar lan y Taf, a Neuadd y Gweithwyr oedd y fwyaf yn y maes glo unwaith. Roedd y llenor George Ewart Evans, a gofnododd hen ffyrdd bywyd cefn gwlad, o Abercynon.FfynhonnellAbercynon ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 21 Chwefror 1804 rhedodd injan ager Richard Trevithick o waith haearn Penydarren i fasn Camlas Morgannwg yn Abercynon, diwedd taith reilffordd ager gyntaf y byd; adwaenid y pentref am gyfnod fel Navigation; suddodd cwmni Dowlais Lofa Abercynon yn 1889; codwyd y gysegrfa a’r groto ger y Taf yn 1925 gan lowyr di-waith; Neuadd y Gweithwyr oedd y fwyaf ym maes glo’r De; roedd y llên-gwerinwr George Ewart Evans o Abercynon; 6,390 o bobl yn 2011.
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




