Cododd y Rhufeiniaid gaer yma tua 75 OC ac un o gerrig tua deng mlynedd ar hugain wedyn, y mae ei muriau’n dal i ddangos yn y cae ger yr eglwys. Mae Capel Gwladys ar y waun yn cofio Gwladys, mam Cadog.
Saif Gelli-gaer, y gelli wrth y gaer, ar gefnen Cefn Gelli-gaer, lle cododd y Rhufeiniaid gaer garreg ar ddechrau’r 100au.FfynhonnellGelligaer Common: historic landscape characterisation ↗Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, i Cadw (Saesneg)Caer garreg o ddechrau’r 2g ar Gefn Gelli-gaer, gyda gwrthglawdd cynharach mwy, tua 2.4 ha, i’r gogledd-orllewin; o leiaf bedwar gwersyll ymarfer Rhufeinig bach ar y Comin; y ffordd Rufeinig o Aberhonddu dros y Comin i Gaerffili a Chaerdydd; Capel Gwladys, a enwir ym Muchedd Sant Gwynllyw o’r 12g, sylfeini eglwys tua 6 m wrth 12 m; croes-faen â chroes gylch wedi’i thorri arni, a gafwyd yno yn 1906, o’r 8g neu’r 9g mae’n debyg, bellach ym mhorth eglwys plwyf Gelli-gaer; eglwys blwyf Sant Cattwg o’r 12g mae’n debyg; Twyn Castell, castell pridd bach o’r 12g mae’n debyg, a briodolir i reolwyr Cymreig cymydau mynydd Senghennydd; y grŵp mwyaf o dai llwyfan yn ne-ddwyrain Cymru; yn 1936 cloddiodd y Fonesig Aileen Fox y tai llwyfan yn Ninas Noddfa, yr archwiliad mawr cyntaf o anheddiad Cymreig brodorol o’r Oesoedd Canol.
Y gaer garreg
dechrau’r 100auFfynhonnellGelligaer Common: historic landscape characterisation ↗Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, i Cadw (Saesneg)Caer garreg o ddechrau’r 2g ar Gefn Gelli-gaer, gyda gwrthglawdd cynharach mwy, tua 2.4 ha, i’r gogledd-orllewin; o leiaf bedwar gwersyll ymarfer Rhufeinig bach ar y Comin; y ffordd Rufeinig o Aberhonddu dros y Comin i Gaerffili a Chaerdydd; Capel Gwladys, a enwir ym Muchedd Sant Gwynllyw o’r 12g, sylfeini eglwys tua 6 m wrth 12 m; croes-faen â chroes gylch wedi’i thorri arni, a gafwyd yno yn 1906, o’r 8g neu’r 9g mae’n debyg, bellach ym mhorth eglwys plwyf Gelli-gaer; eglwys blwyf Sant Cattwg o’r 12g mae’n debyg; Twyn Castell, castell pridd bach o’r 12g mae’n debyg, a briodolir i reolwyr Cymreig cymydau mynydd Senghennydd; y grŵp mwyaf o dai llwyfan yn ne-ddwyrain Cymru; yn 1936 cloddiodd y Fonesig Aileen Fox y tai llwyfan yn Ninas Noddfa, yr archwiliad mawr cyntaf o anheddiad Cymreig brodorol o’r Oesoedd Canol.
Darganfod croes Capel Gwladys
1906FfynhonnellGelligaer Common: historic landscape characterisation ↗Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, i Cadw (Saesneg)Caer garreg o ddechrau’r 2g ar Gefn Gelli-gaer, gyda gwrthglawdd cynharach mwy, tua 2.4 ha, i’r gogledd-orllewin; o leiaf bedwar gwersyll ymarfer Rhufeinig bach ar y Comin; y ffordd Rufeinig o Aberhonddu dros y Comin i Gaerffili a Chaerdydd; Capel Gwladys, a enwir ym Muchedd Sant Gwynllyw o’r 12g, sylfeini eglwys tua 6 m wrth 12 m; croes-faen â chroes gylch wedi’i thorri arni, a gafwyd yno yn 1906, o’r 8g neu’r 9g mae’n debyg, bellach ym mhorth eglwys plwyf Gelli-gaer; eglwys blwyf Sant Cattwg o’r 12g mae’n debyg; Twyn Castell, castell pridd bach o’r 12g mae’n debyg, a briodolir i reolwyr Cymreig cymydau mynydd Senghennydd; y grŵp mwyaf o dai llwyfan yn ne-ddwyrain Cymru; yn 1936 cloddiodd y Fonesig Aileen Fox y tai llwyfan yn Ninas Noddfa, yr archwiliad mawr cyntaf o anheddiad Cymreig brodorol o’r Oesoedd Canol.
Poblogaeth y gymuned
18,408 (2011)FfynhonnellGelligaer ↗Wikipedia (Saesneg)Gelli-gaer, pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Caerffili, hen blwyf ym Morgannwg; 18,408 o bobl yn y gymuned yn 2011.
Dwy gaer a ffordd
Roedd caer gynharach o tua 2.4 hectar i’r gogledd-orllewin, ac roedd y ffordd Rufeinig o Aberhonddu i Gaerffili a Chaerdydd yn croesi Comin Gelli-gaer, lle gwnaed o leiaf bedwar gwersyll ymarfer bach.FfynhonnellGelligaer Common: historic landscape characterisation ↗Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, i Cadw (Saesneg)Caer garreg o ddechrau’r 2g ar Gefn Gelli-gaer, gyda gwrthglawdd cynharach mwy, tua 2.4 ha, i’r gogledd-orllewin; o leiaf bedwar gwersyll ymarfer Rhufeinig bach ar y Comin; y ffordd Rufeinig o Aberhonddu dros y Comin i Gaerffili a Chaerdydd; Capel Gwladys, a enwir ym Muchedd Sant Gwynllyw o’r 12g, sylfeini eglwys tua 6 m wrth 12 m; croes-faen â chroes gylch wedi’i thorri arni, a gafwyd yno yn 1906, o’r 8g neu’r 9g mae’n debyg, bellach ym mhorth eglwys plwyf Gelli-gaer; eglwys blwyf Sant Cattwg o’r 12g mae’n debyg; Twyn Castell, castell pridd bach o’r 12g mae’n debyg, a briodolir i reolwyr Cymreig cymydau mynydd Senghennydd; y grŵp mwyaf o dai llwyfan yn ne-ddwyrain Cymru; yn 1936 cloddiodd y Fonesig Aileen Fox y tai llwyfan yn Ninas Noddfa, yr archwiliad mawr cyntaf o anheddiad Cymreig brodorol o’r Oesoedd Canol.
Capel Gwladys
Eglwys fach tua 6 wrth 12 metr oedd Capel Gwladys, a enwir ym Muchedd Sant Gwynllyw o’r 1100au, er cof am Wladys, mam Cadog. Mae croes-faen o’r 700au neu’r 800au a gafwyd yno yn 1906 bellach ym mhorth eglwys y plwyf.FfynonellauGelligaer Common: historic landscape characterisation ↗Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, i Cadw (Saesneg)Caer garreg o ddechrau’r 2g ar Gefn Gelli-gaer, gyda gwrthglawdd cynharach mwy, tua 2.4 ha, i’r gogledd-orllewin; o leiaf bedwar gwersyll ymarfer Rhufeinig bach ar y Comin; y ffordd Rufeinig o Aberhonddu dros y Comin i Gaerffili a Chaerdydd; Capel Gwladys, a enwir ym Muchedd Sant Gwynllyw o’r 12g, sylfeini eglwys tua 6 m wrth 12 m; croes-faen â chroes gylch wedi’i thorri arni, a gafwyd yno yn 1906, o’r 8g neu’r 9g mae’n debyg, bellach ym mhorth eglwys plwyf Gelli-gaer; eglwys blwyf Sant Cattwg o’r 12g mae’n debyg; Twyn Castell, castell pridd bach o’r 12g mae’n debyg, a briodolir i reolwyr Cymreig cymydau mynydd Senghennydd; y grŵp mwyaf o dai llwyfan yn ne-ddwyrain Cymru; yn 1936 cloddiodd y Fonesig Aileen Fox y tai llwyfan yn Ninas Noddfa, yr archwiliad mawr cyntaf o anheddiad Cymreig brodorol o’r Oesoedd Canol.Gwladys ↗Wikipedia (Saesneg)Santes Gwladys ferch Brychan, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog, brenhines y brenin-sant Gwynllyw a mam Cadog Ddoeth; ei phlant eraill oedd Cynidr, Bugi, Cyfyw, Maches, Glywys ac Egwine; ymhlith y gorau eu cofnod o blant Brychan, fe’i henwir yn rhestrau brenhinoedd Cymru; ym Muchedd Gwynllyw gwnaed ei phriodas mewn heddwch; gyda Chadog cymhellodd Wynllyw i geisio bywyd newydd, ac aeth gydag ef i fywyd meudwy ar Allt Stow, yn ymprydio ac yn ymdrochi yn Wysg; wedyn sefydlodd feudwyfa ym Mhencarn ym Masaleg, ger Pont Ebwy yn ôl y sôn, lle mae bedd y dywedir mai ei bedd hi ydyw a lle’r ymdrochai yn Ebwy, a dywed Buchedd Cadog iddi symud wedyn i Gapel Gwladys yng Ngelligaer; efallai mai hi biau Ffynnon yr Arglwyddes yn Nhredegar, ac efallai eglwys Basaleg unwaith; mae ei phrif eglwys a’i hysgol heddiw ym Margod.
Twyn Castell
Credir mai rheolwyr Cymreig cymydau mynydd Senghennydd a gododd Dwyn Castell, castell pridd bach o’r 1100au, ac mae’n debyg bod eglwys Sant Cattwg y plwyf o’r un ganrif.FfynhonnellGelligaer Common: historic landscape characterisation ↗Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, i Cadw (Saesneg)Caer garreg o ddechrau’r 2g ar Gefn Gelli-gaer, gyda gwrthglawdd cynharach mwy, tua 2.4 ha, i’r gogledd-orllewin; o leiaf bedwar gwersyll ymarfer Rhufeinig bach ar y Comin; y ffordd Rufeinig o Aberhonddu dros y Comin i Gaerffili a Chaerdydd; Capel Gwladys, a enwir ym Muchedd Sant Gwynllyw o’r 12g, sylfeini eglwys tua 6 m wrth 12 m; croes-faen â chroes gylch wedi’i thorri arni, a gafwyd yno yn 1906, o’r 8g neu’r 9g mae’n debyg, bellach ym mhorth eglwys plwyf Gelli-gaer; eglwys blwyf Sant Cattwg o’r 12g mae’n debyg; Twyn Castell, castell pridd bach o’r 12g mae’n debyg, a briodolir i reolwyr Cymreig cymydau mynydd Senghennydd; y grŵp mwyaf o dai llwyfan yn ne-ddwyrain Cymru; yn 1936 cloddiodd y Fonesig Aileen Fox y tai llwyfan yn Ninas Noddfa, yr archwiliad mawr cyntaf o anheddiad Cymreig brodorol o’r Oesoedd Canol.
Tai ar y bryn
Ar y comin mae’r grŵp mwyaf o dai llwyfan canoloesol yn ne-ddwyrain Cymru, ac yn 1936 cloddiodd y Fonesig Aileen Fox y rhai yn Ninas Noddfa, yr archwiliad mawr cyntaf o anheddiad Cymreig brodorol o’r Oesoedd Canol.FfynhonnellGelligaer Common: historic landscape characterisation ↗Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, i Cadw (Saesneg)Caer garreg o ddechrau’r 2g ar Gefn Gelli-gaer, gyda gwrthglawdd cynharach mwy, tua 2.4 ha, i’r gogledd-orllewin; o leiaf bedwar gwersyll ymarfer Rhufeinig bach ar y Comin; y ffordd Rufeinig o Aberhonddu dros y Comin i Gaerffili a Chaerdydd; Capel Gwladys, a enwir ym Muchedd Sant Gwynllyw o’r 12g, sylfeini eglwys tua 6 m wrth 12 m; croes-faen â chroes gylch wedi’i thorri arni, a gafwyd yno yn 1906, o’r 8g neu’r 9g mae’n debyg, bellach ym mhorth eglwys plwyf Gelli-gaer; eglwys blwyf Sant Cattwg o’r 12g mae’n debyg; Twyn Castell, castell pridd bach o’r 12g mae’n debyg, a briodolir i reolwyr Cymreig cymydau mynydd Senghennydd; y grŵp mwyaf o dai llwyfan yn ne-ddwyrain Cymru; yn 1936 cloddiodd y Fonesig Aileen Fox y tai llwyfan yn Ninas Noddfa, yr archwiliad mawr cyntaf o anheddiad Cymreig brodorol o’r Oesoedd Canol.
Merch Brychan, mam Cadog (cronicl cynnar:· Buchedd Gwynllyw, tua 1120)
Merch Brychan Brycheiniog, gwraig y Brenin Gwynllyw a mam Cadog Sant. Arthur ei hun a safodd o blaid ei phriodas ym Muchedd Cadog. Yn ddiweddarach yn ei bywyd bu fyw fel gwraig sanctaidd, a saif adfeilion ei chapel uwchben Gelligaer.