Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf

Rhondda Cynon Taf

Senghennydd · Senghenydd

Ar 14 Hydref 1913 bu farw 439 o ddynion a bechgyn yng nglofa’r Universal, y drychineb lofaol waethaf yn hanes Prydain.

Llun: Y tŵr cloc coffa, Senghennydd · Jaggery, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Rhondda Cynon TafYn Gymraeg: Senghennydd51.611° N, 3.281° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Senghennydd: ar ôl hen gwmwd Senghennydd

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Senghennydd, ym mhen uchaf cwm Aber, yn cario enw hen arglwyddiaeth Gymreig Senghennydd. Yn 1890 pentrefan ffermio o tua chant o bobl ydoedd; erbyn 1913 roedd bron i 6,000 yn byw yma o gwmpas Glofa’r Universal. Ers 2013 yma mae Cofeb Genedlaethol Glofaol Cymru.

Dechrau Glofa’r Universal1891
Pobl yn 1913bron i 6,000
Cofeb Genedlaethol y Glowyr14 Hydref 2013

Yr arglwyddiaeth

Arglwyddiaeth Gymreig ym mlaenau Morgannwg oedd Senghennydd, a ddelid gan linach frenhinol Ifor Bach, ac o’r tŷ hwnnw yr oedd Llywelyn Bren, a gododd dros Gymry Morgannwg yn 1316.

Yr Universal

Dechreuodd y chwilio am lo yn 1890, a dechreuodd William Lewis suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal yn 1891. Erbyn 1913 codai’r pwll 1,800 tunnell o lo ager y dydd.

14 Hydref 1913

Ychydig wedi wyth y bore ar 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yn yr Universal 439 o lowyr ac achubwr, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Daeth timau achub o gymoedd Rhymni a’r Rhondda a gweithio drwy’r dydd ac i’r nos, a deunaw dyn a gafwyd tua un o’r gloch y bore oedd y rhai olaf i ddod allan yn fyw.

Y gofeb genedlaethol

Ar y canmlwyddiant, 14 Hydref 2013, dadorchuddiwyd Cofeb Genedlaethol Glofaol Cymru ar hen ben y pwll, i bawb a gollwyd yn holl drychinebau glofaol Cymru. Mae ei cherflun efydd gan Les Johnson yn dangos achubwr yn dod i helpu un a oroesodd.

Senghennydd

Ar fap y trefi →

Ar y llinell amser

  1. Llywelyn Bren yn codi

    Mae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.

    Llywelyn Bren yn codi
  2. Senghennydd

    Mae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.

    Senghennydd

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf