

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf
Rhondda Cynon Taf
Senghennydd · Senghenydd
Ar 14 Hydref 1913 bu farw 439 o ddynion a bechgyn yng nglofa’r Universal, y drychineb lofaol waethaf yn hanes Prydain.
Llun: Y tŵr cloc coffa, Senghennydd · Jaggery, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Mae Senghennydd, ym mhen uchaf cwm Aber, yn cario enw hen arglwyddiaeth Gymreig Senghennydd. Yn 1890 pentrefan ffermio o tua chant o bobl ydoedd; erbyn 1913 roedd bron i 6,000 yn byw yma o gwmpas Glofa’r Universal. Ers 2013 yma mae Cofeb Genedlaethol Glofaol Cymru.FfynonellauSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tanchwa Senghennydd yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, ger Caerffili, ar 14 Hydref 1913, a laddodd 439 o lowyr ac un achubwr, y ddamwain lofaol waethaf yn y Deyrnas Unedig; saif Senghennydd ym mhen gogleddol Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili; pan ddechreuodd yr arolygon am lo yn 1890 roedd yn bentref ffermio o tua 100 o bobl; dechreuwyd suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal, eiddo William Lewis, yn 1891; erbyn 1913 cynhyrchai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd Senghennydd wedi tyfu i ychydig dan 6,000 o bobl; daeth timau achub arbenigol o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain; achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o 18 o ddynion a gafwyd tua 1 y bore oedd y goroeswyr olaf; yn 1981 dadorchuddiodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol gofeb; ym mis Hydref 2013, ar y canmlwyddiant, dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i’r rhai a laddwyd ym mhob trychineb lofaol yng Nghymru ar safle’r hen bwll, yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd.Senghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Ychydig wedi 8 y bore ar 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, 439 o lowyr ac un achubwr, y drychineb lofaol waethaf ym Mhrydain; roedd 81 wedi marw mewn ffrwydradau yn yr un pwll ar 24 Mai 1901; daeth timau achub o gymoedd Rhymni a Rhondda, a chymerodd ddyddiau i drechu’r tanau; dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i bob trychineb lofaol, gyda cherflun efydd gan Les Johnson, ar safle’r hen bwll ar y canmlwyddiant, 14 Hydref 2013.
| Dechrau Glofa’r Universal | 1891FfynhonnellSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tanchwa Senghennydd yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, ger Caerffili, ar 14 Hydref 1913, a laddodd 439 o lowyr ac un achubwr, y ddamwain lofaol waethaf yn y Deyrnas Unedig; saif Senghennydd ym mhen gogleddol Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili; pan ddechreuodd yr arolygon am lo yn 1890 roedd yn bentref ffermio o tua 100 o bobl; dechreuwyd suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal, eiddo William Lewis, yn 1891; erbyn 1913 cynhyrchai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd Senghennydd wedi tyfu i ychydig dan 6,000 o bobl; daeth timau achub arbenigol o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain; achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o 18 o ddynion a gafwyd tua 1 y bore oedd y goroeswyr olaf; yn 1981 dadorchuddiodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol gofeb; ym mis Hydref 2013, ar y canmlwyddiant, dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i’r rhai a laddwyd ym mhob trychineb lofaol yng Nghymru ar safle’r hen bwll, yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd. |
|---|---|
| Pobl yn 1913 | bron i 6,000FfynhonnellSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tanchwa Senghennydd yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, ger Caerffili, ar 14 Hydref 1913, a laddodd 439 o lowyr ac un achubwr, y ddamwain lofaol waethaf yn y Deyrnas Unedig; saif Senghennydd ym mhen gogleddol Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili; pan ddechreuodd yr arolygon am lo yn 1890 roedd yn bentref ffermio o tua 100 o bobl; dechreuwyd suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal, eiddo William Lewis, yn 1891; erbyn 1913 cynhyrchai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd Senghennydd wedi tyfu i ychydig dan 6,000 o bobl; daeth timau achub arbenigol o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain; achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o 18 o ddynion a gafwyd tua 1 y bore oedd y goroeswyr olaf; yn 1981 dadorchuddiodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol gofeb; ym mis Hydref 2013, ar y canmlwyddiant, dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i’r rhai a laddwyd ym mhob trychineb lofaol yng Nghymru ar safle’r hen bwll, yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd. |
| Cofeb Genedlaethol y Glowyr | 14 Hydref 2013FfynhonnellSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Ychydig wedi 8 y bore ar 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, 439 o lowyr ac un achubwr, y drychineb lofaol waethaf ym Mhrydain; roedd 81 wedi marw mewn ffrwydradau yn yr un pwll ar 24 Mai 1901; daeth timau achub o gymoedd Rhymni a Rhondda, a chymerodd ddyddiau i drechu’r tanau; dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i bob trychineb lofaol, gyda cherflun efydd gan Les Johnson, ar safle’r hen bwll ar y canmlwyddiant, 14 Hydref 2013. |
Yr arglwyddiaeth
Arglwyddiaeth Gymreig ym mlaenau Morgannwg oedd Senghennydd, a ddelid gan linach frenhinol Ifor Bach, ac o’r tŷ hwnnw yr oedd Llywelyn Bren, a gododd dros Gymry Morgannwg yn 1316.FfynonellauLlywelyn Bren ↗Wikipedia (Saesneg)O deulu brenhinol Senghennydd, un o ddisgynyddion Ifor Bach; collodd ei dad Senghennydd yn y 1260au i Gilbert de Clare; yn 1315 gwnaed Payn de Turberville yn geidwad Morgannwg a gwasgodd ar y bobl mewn cyfnod o newyn; siaradodd Llywelyn yn ei erbyn, fe’i gwysiwyd i Lincoln, ac aeth adref yn hytrach; ar 28 Ionawr 1316 ymosododd yn ddirybudd ar gastell Caerffili a chymryd y beili allanol; lledodd y gwrthryfel ar draws Morgannwg; ar 18 Mawrth 1316 ildiodd yn Ystradfellte, gan ddweud mai ef oedd achos y cyfan a gofyn am gael ei gosbi ef yn unig; roedd copi o’r Roman de la Rose ymysg ei bethau, yr unig un y gwyddys amdano yng Nghymru’r bedwaredd ganrif ar ddeg; aeth Hugh Despenser ag ef i Gaerdydd a’i ddienyddio heb brawf; fe’i claddwyd yn y Brodyr Llwydion, Caerdydd; cafodd ei feibion Senghennydd yn ôl yn 1327.Llywelyn Bren ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn Bren (ganwyd yn y 1260au, bu farw tua 1317), Llywelyn ap Gruffudd ap Rhys, arweinydd gwrthryfel 1316, yr her ddifrifol olaf i reolaeth Lloegr hyd Owain Lawgoch; o dŷ brenhinol Senghennydd a Meisgyn ac yn or-ŵyr i Ifor Bach; dysgodd ei dad Gymraeg, Ffrangeg a Lladin iddo; priododd Leucu, a bu iddynt o leiaf saith mab; ymhlith ei eiddo yn 1317 roedd y Roman de la Rose, yr unig gopi y gwyddys amdano yng Nghymru’r bedwaredd ganrif ar ddeg; wedi i Gilbert de Clare syrthio yn Bannockburn yn 1314, gwnaed Payn de Turberville o Goety yn geidwad Morgannwg yn 1315 a gwasgodd yn galed ar y bobl mewn newyn tair blynedd; siaradodd Llywelyn yn ei erbyn, apelio at Edward II, cael ei alw’n ‘fab angau’ gan y brenin a’i wysio i Lincoln erbyn 27 Ionawr 1316, ond aeth adref; ar 28 Ionawr 1316 ymosododd ar Gastell Caerffili a chipio’r ward allanol; lledodd y gwrthryfel o orllewin Morgannwg i Ruddni; daeth Humphrey de Bohun, Iarll Henffordd, yn ei erbyn; ar 18 Mawrth 1316 ildiodd yn Ystradfellte, gan ddweud wrth ei wŷr mai ef yn unig ddylai gael ei gosbi; enillodd ei ymarweddiad barch Henffordd a Roger Mortimer, a anogodd y brenin i’w faddau ac a enillodd bardwn i lawer o’i wŷr; daliwyd ef yn y Tŵr o Orffennaf 1316 hyd Fehefin 1317; aeth Hugh Despenser yr Ieuaf ag ef i Gastell Caerdydd a’i roi i farwolaeth, lladd heb farn gyfreithlon yng ngolwg pobl yr oes; claddwyd ef yn y Brodordy Llwyd, Caerdydd; helpodd ei farw i uno’r Cymry ac arglwyddi’r Mers yn erbyn y Despenseriaid yn 1321; rhoddwyd ei diroedd yn Senghennydd yn ôl i’w feibion ar 11 Chwefror 1327, a bu Lleucu fyw hyd 1349.
Yr Universal
Dechreuodd y chwilio am lo yn 1890, a dechreuodd William Lewis suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal yn 1891. Erbyn 1913 codai’r pwll 1,800 tunnell o lo ager y dydd.FfynhonnellSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tanchwa Senghennydd yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, ger Caerffili, ar 14 Hydref 1913, a laddodd 439 o lowyr ac un achubwr, y ddamwain lofaol waethaf yn y Deyrnas Unedig; saif Senghennydd ym mhen gogleddol Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili; pan ddechreuodd yr arolygon am lo yn 1890 roedd yn bentref ffermio o tua 100 o bobl; dechreuwyd suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal, eiddo William Lewis, yn 1891; erbyn 1913 cynhyrchai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd Senghennydd wedi tyfu i ychydig dan 6,000 o bobl; daeth timau achub arbenigol o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain; achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o 18 o ddynion a gafwyd tua 1 y bore oedd y goroeswyr olaf; yn 1981 dadorchuddiodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol gofeb; ym mis Hydref 2013, ar y canmlwyddiant, dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i’r rhai a laddwyd ym mhob trychineb lofaol yng Nghymru ar safle’r hen bwll, yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd.
14 Hydref 1913
Ychydig wedi wyth y bore ar 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yn yr Universal 439 o lowyr ac achubwr, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Daeth timau achub o gymoedd Rhymni a’r Rhondda a gweithio drwy’r dydd ac i’r nos, a deunaw dyn a gafwyd tua un o’r gloch y bore oedd y rhai olaf i ddod allan yn fyw.FfynonellauSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Ychydig wedi 8 y bore ar 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, 439 o lowyr ac un achubwr, y drychineb lofaol waethaf ym Mhrydain; roedd 81 wedi marw mewn ffrwydradau yn yr un pwll ar 24 Mai 1901; daeth timau achub o gymoedd Rhymni a Rhondda, a chymerodd ddyddiau i drechu’r tanau; dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i bob trychineb lofaol, gyda cherflun efydd gan Les Johnson, ar safle’r hen bwll ar y canmlwyddiant, 14 Hydref 2013.Senghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tanchwa Senghennydd yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, ger Caerffili, ar 14 Hydref 1913, a laddodd 439 o lowyr ac un achubwr, y ddamwain lofaol waethaf yn y Deyrnas Unedig; saif Senghennydd ym mhen gogleddol Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili; pan ddechreuodd yr arolygon am lo yn 1890 roedd yn bentref ffermio o tua 100 o bobl; dechreuwyd suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal, eiddo William Lewis, yn 1891; erbyn 1913 cynhyrchai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd Senghennydd wedi tyfu i ychydig dan 6,000 o bobl; daeth timau achub arbenigol o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain; achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o 18 o ddynion a gafwyd tua 1 y bore oedd y goroeswyr olaf; yn 1981 dadorchuddiodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol gofeb; ym mis Hydref 2013, ar y canmlwyddiant, dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i’r rhai a laddwyd ym mhob trychineb lofaol yng Nghymru ar safle’r hen bwll, yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd.
Y gofeb genedlaethol
Ar y canmlwyddiant, 14 Hydref 2013, dadorchuddiwyd Cofeb Genedlaethol Glofaol Cymru ar hen ben y pwll, i bawb a gollwyd yn holl drychinebau glofaol Cymru. Mae ei cherflun efydd gan Les Johnson yn dangos achubwr yn dod i helpu un a oroesodd.FfynonellauSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Ychydig wedi 8 y bore ar 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, 439 o lowyr ac un achubwr, y drychineb lofaol waethaf ym Mhrydain; roedd 81 wedi marw mewn ffrwydradau yn yr un pwll ar 24 Mai 1901; daeth timau achub o gymoedd Rhymni a Rhondda, a chymerodd ddyddiau i drechu’r tanau; dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i bob trychineb lofaol, gyda cherflun efydd gan Les Johnson, ar safle’r hen bwll ar y canmlwyddiant, 14 Hydref 2013.Senghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tanchwa Senghennydd yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, ger Caerffili, ar 14 Hydref 1913, a laddodd 439 o lowyr ac un achubwr, y ddamwain lofaol waethaf yn y Deyrnas Unedig; saif Senghennydd ym mhen gogleddol Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili; pan ddechreuodd yr arolygon am lo yn 1890 roedd yn bentref ffermio o tua 100 o bobl; dechreuwyd suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal, eiddo William Lewis, yn 1891; erbyn 1913 cynhyrchai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd Senghennydd wedi tyfu i ychydig dan 6,000 o bobl; daeth timau achub arbenigol o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain; achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o 18 o ddynion a gafwyd tua 1 y bore oedd y goroeswyr olaf; yn 1981 dadorchuddiodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol gofeb; ym mis Hydref 2013, ar y canmlwyddiant, dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i’r rhai a laddwyd ym mhob trychineb lofaol yng Nghymru ar safle’r hen bwll, yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd.
Ar y llinell amser
Llywelyn Bren yn codi
Mae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.
Llywelyn Bren yn codiSenghennydd
Mae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.
Senghennydd
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf







