Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Abertawe

Abertawe

Clydach

Cododd Ludwig Mond ei burfa nicel fawr yma yn 1902, ac mae’n dal i wneud nicel heddiw.

Llun: Clydach a’r gwaith nicel oddi uchod · Nigel Davies, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Abertawe51.695° N, 3.900° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Clydach: ar ôl afon Clydach

Clydach

  • Clydach afon Clydach

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Clydach, ar y Tawe uwchben Abertawe, wedi puro nicel ers 1902 yn y gwaith a gododd Ludwig Mond, a elwir gan bawb yn syml y Mond.

Purfa nicel1902
Camlas Abertawecodwyd 1794–1798
Cymraeg yn iaith gyntaf24%

Yr enw

Mae rhaeadrau Forge Fach ar afon Clydach Isaf, a’r afon a roddodd ei henw cyntaf i’r pentref, Clydach-ar-Dawe.

Y gamlas

Torrwyd Camlas Abertawe drwy’r pentref rhwng 1794 a 1798 i gario hyd at 400,000 tunnell o lo’r flwyddyn o Ystalyfera i lawr i Abertawe. Roedd cychod a dynnid gan geffylau i’w gweld yng Nghlydach o hyd yn 1958, ac mae pump o’i un filltir ar bymtheg ar ôl.

Y Mond

Ludwig Mond, a ddarganfu ffordd carbonyl nicel o buro’r metel, a gododd y burfa, a dechreuodd weithio yn 1902. Erbyn 1910 roedd mwy na phedwar o bob deg o bobl Clydach yn gweithio yno, ac mae’n dal i wneud powdr a phelenni nicel heddiw.

Plwyf yn tyfu

Roedd gan blwyf Rhyndwyglydach 3,529 o bobl yn 1881 a 9,444 erbyn 1931. Mae’r capeli Cymraeg Calfaria a Chapel y Nant yn dal yn fyw.

Ei phobl

Ganed yr actor Rhys Williams, a chwaraeodd yn How Green Was My Valley, a Derek Bevan, a ddyfarnodd rownd derfynol Cwpan Rygbi’r Byd, yng Nghlydach.

Diwydiant a gwaith

Ar fap y trefi →

Pobl Clydach

1913–1986

Tommy Farr

Daeargryn Tonypandy (wedi’i gofnodi)

Glöwr o Gwm Clydach a aeth y pymtheg rownd lawn gyda Joe Louis am bencampwriaeth pwysau trwm y byd yn 1937.

Tommy Farr

Brwydrau gerllaw

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf