Llywelyn Fawr
Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn Fawr

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Abertawe
Abertawe
Copperopolis, a doddai’r rhan fwyaf o gopr y byd yn yr 1800au. Man geni Dylan Thomas, a’i galwodd yn dref hyll, hyfryd.
Llun: Abertawe a’r bae · Numero007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Abertawe: aber afon Tawe; daw Swansea o’r Llychlyneg, ynys Sveinn
Abertawe
Swansea
Abertawe, aber afon Tawe, yw’r ail sir fwyaf poblog yng Nghymru. O ddechrau’r 1700au hyd ddiwedd yr 1800au hi oedd prif dref toddi copr y byd, a ganed Dylan Thomas yma yn 1914.FfynonellauSwansea ↗Wikipedia (Saesneg)Abertawe, ‘aber afon Tawe’, a gofnodwyd gyntaf yn 1150 fel Aper Tyui; credir mai Hen Norseg yw’r enw Saesneg, o’r enw personol Svein neu Sweyn a’r terfyniad -ey, ynys; roedd yr enwau Swensi, Sweni a Svenshi ar ddarnau arian a fathwyd tua 1140; rhoddwyd siarter gyntaf y fwrdeistref rhwng 1158 a 1184 gan William de Newburgh, Iarll Warwick, rhoddodd y Brenin John ail un yn 1215 a daeth un arall yn 1304; codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn 1717, ac o ddechrau’r 1700au hyd ddiwedd yr 1800au Abertawe oedd prif ardal toddi copr y byd, gyda mwy na 600 o ffwrneisi yn y 1850au; ar y brig yn y 1880au, toddwyd 60% o’r mwyn copr a ddeuai i Brydain yng Nghwm Tawe Isaf; sefydlwyd Sefydliad Brenhinol De Cymru yn 1835; cyhoeddwyd statws dinas ar 3 Gorffennaf 1969, a daeth yr hawl i Arglwydd Faer yn 1982; mae 13.4% o’r bobl yn siarad Cymraeg.Dylan Thomas ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 27 Hydref 1914 yn 5 Cwmdonkin Drive, Uplands, Abertawe; daeth ei lyfr cyntaf, 18 Poems, allan ym mis Rhagfyr 1934, pan oedd yn ugain oed; Fern Hill (1945), Do not go gentle into that good night (1951) a’r ddrama i leisiau Under Milk Wood, a ddarlledwyd gyntaf yn 1954 gyda Richard Burton; symudodd y teulu i’r Boat House yn Nhalacharn yn 1949; bu farw yn Efrog Newydd ar 9 Tachwedd 1953, yn 39 oed, ac fe’i claddwyd yn Eglwys Sant Martin, Talacharn.
| Cofnod cyntaf | 1150, fel Aper TyuiFfynhonnellSwansea ↗Wikipedia (Saesneg)Abertawe, ‘aber afon Tawe’, a gofnodwyd gyntaf yn 1150 fel Aper Tyui; credir mai Hen Norseg yw’r enw Saesneg, o’r enw personol Svein neu Sweyn a’r terfyniad -ey, ynys; roedd yr enwau Swensi, Sweni a Svenshi ar ddarnau arian a fathwyd tua 1140; rhoddwyd siarter gyntaf y fwrdeistref rhwng 1158 a 1184 gan William de Newburgh, Iarll Warwick, rhoddodd y Brenin John ail un yn 1215 a daeth un arall yn 1304; codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn 1717, ac o ddechrau’r 1700au hyd ddiwedd yr 1800au Abertawe oedd prif ardal toddi copr y byd, gyda mwy na 600 o ffwrneisi yn y 1850au; ar y brig yn y 1880au, toddwyd 60% o’r mwyn copr a ddeuai i Brydain yng Nghwm Tawe Isaf; sefydlwyd Sefydliad Brenhinol De Cymru yn 1835; cyhoeddwyd statws dinas ar 3 Gorffennaf 1969, a daeth yr hawl i Arglwydd Faer yn 1982; mae 13.4% o’r bobl yn siarad Cymraeg. |
|---|---|
| Ffwrneisi copr | mwy na 600 yn y 1850auFfynhonnellSwansea ↗Wikipedia (Saesneg)Abertawe, ‘aber afon Tawe’, a gofnodwyd gyntaf yn 1150 fel Aper Tyui; credir mai Hen Norseg yw’r enw Saesneg, o’r enw personol Svein neu Sweyn a’r terfyniad -ey, ynys; roedd yr enwau Swensi, Sweni a Svenshi ar ddarnau arian a fathwyd tua 1140; rhoddwyd siarter gyntaf y fwrdeistref rhwng 1158 a 1184 gan William de Newburgh, Iarll Warwick, rhoddodd y Brenin John ail un yn 1215 a daeth un arall yn 1304; codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn 1717, ac o ddechrau’r 1700au hyd ddiwedd yr 1800au Abertawe oedd prif ardal toddi copr y byd, gyda mwy na 600 o ffwrneisi yn y 1850au; ar y brig yn y 1880au, toddwyd 60% o’r mwyn copr a ddeuai i Brydain yng Nghwm Tawe Isaf; sefydlwyd Sefydliad Brenhinol De Cymru yn 1835; cyhoeddwyd statws dinas ar 3 Gorffennaf 1969, a daeth yr hawl i Arglwydd Faer yn 1982; mae 13.4% o’r bobl yn siarad Cymraeg. |
| Dinas | 1969FfynhonnellSwansea ↗Wikipedia (Saesneg)Abertawe, ‘aber afon Tawe’, a gofnodwyd gyntaf yn 1150 fel Aper Tyui; credir mai Hen Norseg yw’r enw Saesneg, o’r enw personol Svein neu Sweyn a’r terfyniad -ey, ynys; roedd yr enwau Swensi, Sweni a Svenshi ar ddarnau arian a fathwyd tua 1140; rhoddwyd siarter gyntaf y fwrdeistref rhwng 1158 a 1184 gan William de Newburgh, Iarll Warwick, rhoddodd y Brenin John ail un yn 1215 a daeth un arall yn 1304; codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn 1717, ac o ddechrau’r 1700au hyd ddiwedd yr 1800au Abertawe oedd prif ardal toddi copr y byd, gyda mwy na 600 o ffwrneisi yn y 1850au; ar y brig yn y 1880au, toddwyd 60% o’r mwyn copr a ddeuai i Brydain yng Nghwm Tawe Isaf; sefydlwyd Sefydliad Brenhinol De Cymru yn 1835; cyhoeddwyd statws dinas ar 3 Gorffennaf 1969, a daeth yr hawl i Arglwydd Faer yn 1982; mae 13.4% o’r bobl yn siarad Cymraeg. |
Ysgrifennwyd yr enw Cymraeg gyntaf yn 1150 fel Aper Tyui, aber y Tawe. Credir bod yr enw Saesneg yn dod o’r Hen Norseg, o ŵr o’r enw Svein ac ey, ynys, ac roedd yr enwau Swensi a Sweni eisoes ar ddarnau arian a wnaed yma tua 1140.FfynhonnellSwansea ↗Wikipedia (Saesneg)Abertawe, ‘aber afon Tawe’, a gofnodwyd gyntaf yn 1150 fel Aper Tyui; credir mai Hen Norseg yw’r enw Saesneg, o’r enw personol Svein neu Sweyn a’r terfyniad -ey, ynys; roedd yr enwau Swensi, Sweni a Svenshi ar ddarnau arian a fathwyd tua 1140; rhoddwyd siarter gyntaf y fwrdeistref rhwng 1158 a 1184 gan William de Newburgh, Iarll Warwick, rhoddodd y Brenin John ail un yn 1215 a daeth un arall yn 1304; codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn 1717, ac o ddechrau’r 1700au hyd ddiwedd yr 1800au Abertawe oedd prif ardal toddi copr y byd, gyda mwy na 600 o ffwrneisi yn y 1850au; ar y brig yn y 1880au, toddwyd 60% o’r mwyn copr a ddeuai i Brydain yng Nghwm Tawe Isaf; sefydlwyd Sefydliad Brenhinol De Cymru yn 1835; cyhoeddwyd statws dinas ar 3 Gorffennaf 1969, a daeth yr hawl i Arglwydd Faer yn 1982; mae 13.4% o’r bobl yn siarad Cymraeg.
Cafodd Henry de Beaumont arglwyddiaeth Gŵyr yn 1106 a chododd ei gastell yma’n brif sedd iddi. Torrodd y Cymry ei amddiffynfeydd allanol yn 1116, ac yn 1217 syrthiodd y castell. Wedi’i ailgodi mewn carreg fel y Castell Newydd, cafodd yn ddiweddarach y rhodfa fwaog ar ei ben sy’n dal i nodi canol y ddinas.FfynhonnellSwansea Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Rhoddwyd arglwyddiaeth Gŵyr i Henry de Beaumont yn 1106 a sefydlodd y castell yn brif sedd iddi; yn 1116 dinistriodd lluoedd Cymreig amddiffynfeydd allanol y castell pren; syrthiodd y castell yn 1217; ailgodwyd ef mewn carreg fel y ‘Castell Newydd’ rhwng tua 1221 a 1284; mae’n debyg mai John de Mowbray, arglwydd Gŵyr o 1331, a ychwanegodd y rhodfa fylchog a’i bwâu; yn y 1670au roedd y tŵr sgwâr yn ffatri boteli, codwyd neuadd y dref yn y cwrt yn 1700, a daeth y neuadd fawr yn wyrcws yng nghanol y 1700au; gweithiodd Dylan Thomas i’r South Wales Daily Post ar y safle ddechrau’r 1930au; rhestrwyd y castell yn Radd I yn 1952 ac agorwyd ef i deithiau tywys tua Gŵyl Ddewi 2012.
Daeth siarter fwrdeistref gyntaf y dref rhwng 1158 a 1184, rhoddodd y Brenin John ail un yn 1215, a dilynodd un arall yn 1304.FfynhonnellSwansea ↗Wikipedia (Saesneg)Abertawe, ‘aber afon Tawe’, a gofnodwyd gyntaf yn 1150 fel Aper Tyui; credir mai Hen Norseg yw’r enw Saesneg, o’r enw personol Svein neu Sweyn a’r terfyniad -ey, ynys; roedd yr enwau Swensi, Sweni a Svenshi ar ddarnau arian a fathwyd tua 1140; rhoddwyd siarter gyntaf y fwrdeistref rhwng 1158 a 1184 gan William de Newburgh, Iarll Warwick, rhoddodd y Brenin John ail un yn 1215 a daeth un arall yn 1304; codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn 1717, ac o ddechrau’r 1700au hyd ddiwedd yr 1800au Abertawe oedd prif ardal toddi copr y byd, gyda mwy na 600 o ffwrneisi yn y 1850au; ar y brig yn y 1880au, toddwyd 60% o’r mwyn copr a ddeuai i Brydain yng Nghwm Tawe Isaf; sefydlwyd Sefydliad Brenhinol De Cymru yn 1835; cyhoeddwyd statws dinas ar 3 Gorffennaf 1969, a daeth yr hawl i Arglwydd Faer yn 1982; mae 13.4% o’r bobl yn siarad Cymraeg.
Codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn 1717. Deuai mwyn dros y môr o Gernyw, yna o Chile ac Awstralia, a daeth gwaith yr Hafod a agorodd John Vivian yn 1810 yn waith copr mwyaf y byd. Erbyn 1823 roedd 10,000 o 15,000 o bobl Abertawe’n byw ar gopr, ac yn y 1880au toddai Cwm Tawe Isaf 60% o’r mwyn copr a ddeuai i Brydain.FfynonellauSwansea ↗Wikipedia (Saesneg)Abertawe, ‘aber afon Tawe’, a gofnodwyd gyntaf yn 1150 fel Aper Tyui; credir mai Hen Norseg yw’r enw Saesneg, o’r enw personol Svein neu Sweyn a’r terfyniad -ey, ynys; roedd yr enwau Swensi, Sweni a Svenshi ar ddarnau arian a fathwyd tua 1140; rhoddwyd siarter gyntaf y fwrdeistref rhwng 1158 a 1184 gan William de Newburgh, Iarll Warwick, rhoddodd y Brenin John ail un yn 1215 a daeth un arall yn 1304; codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn 1717, ac o ddechrau’r 1700au hyd ddiwedd yr 1800au Abertawe oedd prif ardal toddi copr y byd, gyda mwy na 600 o ffwrneisi yn y 1850au; ar y brig yn y 1880au, toddwyd 60% o’r mwyn copr a ddeuai i Brydain yng Nghwm Tawe Isaf; sefydlwyd Sefydliad Brenhinol De Cymru yn 1835; cyhoeddwyd statws dinas ar 3 Gorffennaf 1969, a daeth yr hawl i Arglwydd Faer yn 1982; mae 13.4% o’r bobl yn siarad Cymraeg.Hafod Copperworks ↗Croeso Bae Abertawe (Saesneg)Gwaith yr Hafod, dan y Vivianiaid o 1810 hyd 1924, oedd efallai’r gwaith copr mwyaf a mwyaf modern yn y byd; deuai mwyn o Gernyw, yna Chile ac Awstralia.Hafod Copperworks ↗Wikipedia (Saesneg)Erbyn 1823 roedd 10,000 o 15,000 o bobl Abertawe’n dibynnu ar gopr; codwyd gwaith yr Hafod yn 1810 gan John Vivian, o Vivian a’i Feibion, ac yn y 19eg ganrif hwn oedd y gwaith copr mwyaf yn y byd, yn cyflogi dros 1,000; codwyd gwaith y Morfa drws nesaf yn 1835; caeodd y melinau rholio olaf yn 1980, ac mae distyllfa Penderyn ar y safle heddiw.
Ar 1 Ionawr 1814 cyhoeddodd Joseph Harris, Gomer, Seren Gomer yn Abertawe, y papur newydd wythnosol cyntaf yn Gymraeg. Yr un flwyddyn daeth William Billingsley â’i waith porslen i Grochendy Cambrian, a gwnaed porslen cain Abertawe yno hyd tua 1822, wedi’i baentio gan artistiaid fel Thomas Baxter.FfynonellauSeren Gomer ↗Wikipedia (Saesneg)Cyhoeddwyd gyntaf ar 1 Ionawr 1814 yn Abertawe gan Joseph Harris (Gomer), gweinidog gyda’r Bedyddwyr; y papur newydd wythnosol Cymraeg cyntaf; daeth 85 rhifyn allan cyn iddo gau yn 1815, dan bwysau trethi a heb fawr o hysbysebion; fe’i hatgyfodwyd yn 1818, daeth yn fisolyn yn 1820 ac yn chwarterolyn wedi ei farw yn 1825, a pharhaodd hyd 1983.Swansea porcelain ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd Crochendy Cambrian yn Abertawe yn 1764 gan William Coles; daeth Lewis Weston Dillwyn yn bartner yn 1802 ac yn unig berchennog yn 1810; yn 1814 symudodd William Billingsley ei waith porslen meddal o Nantgarw i Grochendy Cambrian, a gwnaed porslen Abertawe yno o 1814 hyd tua 1822; paentiodd Thomas Baxter yn Abertawe am dair blynedd o 1816, a phaentiodd William Pollard blât a ddyddir tua 1817; caeodd y crochendy yn 1870.
Ganed Dylan Thomas ar 27 Hydref 1914 yn 5 Cwmdonkin Drive yn yr Uplands, a gweithiodd yn ohebydd ifanc i’r South Wales Daily Post ar safle’r castell. Daeth ei lyfr cyntaf, 18 Poems, allan yn 1934. Gwnaed Abertawe’n ddinas ar 3 Gorffennaf 1969.FfynonellauDylan Thomas ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 27 Hydref 1914 yn 5 Cwmdonkin Drive, Uplands, Abertawe; daeth ei lyfr cyntaf, 18 Poems, allan ym mis Rhagfyr 1934, pan oedd yn ugain oed; Fern Hill (1945), Do not go gentle into that good night (1951) a’r ddrama i leisiau Under Milk Wood, a ddarlledwyd gyntaf yn 1954 gyda Richard Burton; symudodd y teulu i’r Boat House yn Nhalacharn yn 1949; bu farw yn Efrog Newydd ar 9 Tachwedd 1953, yn 39 oed, ac fe’i claddwyd yn Eglwys Sant Martin, Talacharn.Swansea Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Rhoddwyd arglwyddiaeth Gŵyr i Henry de Beaumont yn 1106 a sefydlodd y castell yn brif sedd iddi; yn 1116 dinistriodd lluoedd Cymreig amddiffynfeydd allanol y castell pren; syrthiodd y castell yn 1217; ailgodwyd ef mewn carreg fel y ‘Castell Newydd’ rhwng tua 1221 a 1284; mae’n debyg mai John de Mowbray, arglwydd Gŵyr o 1331, a ychwanegodd y rhodfa fylchog a’i bwâu; yn y 1670au roedd y tŵr sgwâr yn ffatri boteli, codwyd neuadd y dref yn y cwrt yn 1700, a daeth y neuadd fawr yn wyrcws yng nghanol y 1700au; gweithiodd Dylan Thomas i’r South Wales Daily Post ar y safle ddechrau’r 1930au; rhestrwyd y castell yn Radd I yn 1952 ac agorwyd ef i deithiau tywys tua Gŵyl Ddewi 2012.Swansea ↗Wikipedia (Saesneg)Abertawe, ‘aber afon Tawe’, a gofnodwyd gyntaf yn 1150 fel Aper Tyui; credir mai Hen Norseg yw’r enw Saesneg, o’r enw personol Svein neu Sweyn a’r terfyniad -ey, ynys; roedd yr enwau Swensi, Sweni a Svenshi ar ddarnau arian a fathwyd tua 1140; rhoddwyd siarter gyntaf y fwrdeistref rhwng 1158 a 1184 gan William de Newburgh, Iarll Warwick, rhoddodd y Brenin John ail un yn 1215 a daeth un arall yn 1304; codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn 1717, ac o ddechrau’r 1700au hyd ddiwedd yr 1800au Abertawe oedd prif ardal toddi copr y byd, gyda mwy na 600 o ffwrneisi yn y 1850au; ar y brig yn y 1880au, toddwyd 60% o’r mwyn copr a ddeuai i Brydain yng Nghwm Tawe Isaf; sefydlwyd Sefydliad Brenhinol De Cymru yn 1835; cyhoeddwyd statws dinas ar 3 Gorffennaf 1969, a daeth yr hawl i Arglwydd Faer yn 1982; mae 13.4% o’r bobl yn siarad Cymraeg.


Yn 1786 roedd tai a gweithdai’n gwasgu o gwmpas y castell, gyda rhes o fwâu’n uchel ar ei fur. Mae’r tai wedi mynd, ac mae’r castell bellach yn sefyll yn agored yng nghanol y ddinas.
Ddoe: y castell ymhlith tai’r dref · Paul Sandby, engraved by Richard Bernard Godfrey, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell yng nghanol y ddinas · Tiia Monto, CC BY-SA 4.0, Wikimedia CommonsTywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrBardd Abertawe, awdur ‘Do not go gentle into that good night’ ac Under Milk Wood.
Dylan ThomasBarnwr a gwyddonydd o Abertawe a adeiladodd y gell danwydd gyntaf yn 1842, y dechnoleg y tu ôl i ynni hydrogen heddiw.
Syr William GroveFfisegydd o Gwmsychbant yng Ngheredigion a dynnodd y ffotograff cyntaf o ronyn isatomig yn dadfeilio, yn 1940.
E. J. WilliamsY bardd o Faesteg a dreuliodd ei fywyd wrth glogwyni Pennard yng Ngŵyr, cyfaill agosaf Dylan Thomas ym myd barddoniaeth.
Vernon WatkinsFfisegydd o Abertawe a adeiladodd y radar cyntaf a oedd yn ddigon bach i hedfan mewn awyren, ac a arloesodd seryddiaeth radio yn Awstralia wedyn.
Edward ‘Taffy’ BowenY blaenwr mewnol o Abertawe, y Bachgen Aur, a chwaraeodd wyth gwaith a thrigain i Gymru ac a helpodd i’w harwain i rownd yr wyth olaf yng Nghwpan y Byd 1958.
Ivor AllchurchEconomegydd a aned yn Abertawe a enillodd Wobr Nobel yn 2003 am ddulliau a ddefnyddir heddiw i astudio prisiau, marchnadoedd a’r hinsawdd ledled y byd.
Syr Clive GrangerPeiriannydd o Gasnewydd a sefydlodd y cwmnïau telathrebu mawr Mitel a Newbridge Networks, a ddaeth yn biliwnydd cyntaf Cymru ac a gododd y Celtic Manor, cartref Cwpan Ryder 2010.
Syr Terry MatthewsDiwinydd a bardd Cymraeg o Abertawe, Archesgob Cymru ac yna Archesgob Caergaint o 2002 i 2012.
Rowan WilliamsCantores Catatonia, a roddodd ei hanthem ‘International Velvet’ y llinell ‘Every day when I wake up, I thank the Lord I’m Welsh’ i Gymru.
Cerys MatthewsSeren The Mask of Zorro a Chicago a aned yn Abertawe, ac a enillodd Oscar yn 2003.
Catherine Zeta-JonesMae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.
Gruffudd ap Rhys yn dod adrefToddir copr yn Aberdulais ger Castell-nedd, dechrau’r diwydiant a fydd yn gwneud cwm Tawe yn brifddinas copr y byd.
Copr yn AberdulaisMae rheilffordd Abertawe a’r Mwmbwls yn cludo teithwyr sy’n talu, y gwasanaeth rheilffordd i deithwyr cyntaf yn y byd.
Rheilffordd y MwmbwlsCyhoeddir rhifyn cyntaf Seren Gomer yn Abertawe, y papur newydd wythnosol cyntaf yn Gymraeg.
Seren GomerMae ffwrneisi rhan isaf cwm Tawe yn cynhyrchu’r rhan fwyaf o gopr Prydain. Daw Abertawe’n brifddinas copr y byd.
CopperopolisMae William Grove o Abertawe yn adeiladu ei fatri nwy, y gell danwydd gyntaf, sy’n gwneud trydan o hydrogen ac ocsigen.
Y gell danwyddAr ddydd yr Arwisgo daw achos 53 diwrnod yn Abertawe i ben. Dedfrydir Cayo Evans a Dennis Coslett o Fyddin Rhyddid Cymru i bymtheg mis o garchar yr un.
Diwedd achos Byddin Rhyddid CymruMae Dinas Abertawe yn ennill Cwpan y Gynghrair yn Wembley ym mlwyddyn eu canmlwyddiant, eu tlws mawr cyntaf.
Abertawe’n codi Cwpan y GynghrairFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf