Gwenallt
Bardd ffydd, diwydiant a Chymru (wedi’i gofnodi)David James Jones o Bontardawe, enillydd y gadair ddwywaith, a ysgrifennodd am weithfeydd alcam ei fachgendod, ffermydd ei deulu yn Sir Gaerfyrddin, a’i ffydd yn Nuw ac yng Nghymru.
Gwenallt

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Castell-nedd Port Talbot
Castell-nedd Port Talbot
Tref tunplat a dur yng nghwm Tawe.
Llun: Pontardawe yng Nghwm Tawe · Adrianmiller85, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Pontardawe: pont ar Dawe
Pontardawe
Tyfodd Pontardawe, y bont ar afon Tawe, o groesfan afon yn dref haearn, dur a thun. Ganed y bardd Gwenallt a’r gantores Mary Hopkin yma.FfynonellauPontardawe ↗Wikipedia (Saesneg)Pontardawe, ‘pont ar afon Tawe’, a ymddengys gyntaf fel Pont-ar-Dawye ar fap Emanuel Bowen o Dde Cymru yn 1729; William Edwards a gododd yr hen bont garreg; erbyn 1796 cysylltai Camlas Abertawe’r pentref â dociau Abertawe; dechreuodd diwydiant gyda gwaith haearn Ynysderw yn 1835; gorffennwyd Eglwys San Pedr, a dalwyd amdani gan William Parsons (1795–1864), yn 1862, a’i meindwr yw tirnod enwocaf y dref; o 1861, am tua naw deg mlynedd, teulu Gilbertson oedd ar flaen gwneud haearn, dur a thun; cyrhaeddodd trenau teithwyr Bontardawe yn 1861; dechreuodd Gŵyl Pontardawe ym mis Awst 1978; mae Gwenallt (1899–1968) a Mary Hopkin (ganed 1950) ymhlith ei phobl.D. Gwenallt Jones ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed ym Mhontardawe, 18 Mai 1899; bu farw 24 Rhagfyr 1968; enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1926 ac eto yn 1931; un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr 20fed ganrif; mae ei enw barddol yn troi Alltwen o chwith.Mary Hopkin ↗Wikipedia (Saesneg)Mary Elizabeth Blodwen Hopkin (ganed 3 Mai 1950), cantores o Gymru sydd fwyaf adnabyddus am ei rhif un Prydeinig yn 1968, Those Were the Days; un o’r artistiaid cyntaf i arwyddo i label Apple y Beatles; ganed i deulu Cymraeg ym Mhontardawe; gwersi canu wythnosol yn blentyn; dechreuodd yn gantores werin gyda grŵp lleol, the Selby Set and Mary; rhyddhaodd EP o ganeuon Cymraeg ar Cambrian, label recordiau yn ei thref enedigol; gwelodd y model Twiggy hi’n ennill y sioe dalent deledu Opportunity Knocks a’i hargymell i Paul McCartney; roedd Those Were the Days, a gynhyrchwyd gan McCartney ac a ryddhawyd 30 Awst 1968, yn rhif un yng ngwledydd Prydain, rhif dau yn yr Unol Daleithiau, lle mai Hey Jude y Beatles yn unig a’i cadwodd o’r brig, rhif un yng Nghanada, gwerthodd dros 1.5 miliwn o gopïau yn yr Unol Daleithiau yn unig a thros 8 miliwn ledled y byd, ac fe’i henwebwyd am Grammy; canodd yn Eglwys Gadeiriol Sant Paul ar 2 Hydref 1968; canodd ganeuon teitl dwy o ffilmiau Stanley Baker, Where’s Jack? a Kidnapped; cyrhaeddodd ei halbwm cyntaf Post Card (1969), a gynhyrchwyd gan McCartney, gyda Donovan yn chwarae, rif tri ym Mhrydain; cyrhaeddodd Goodbye, a ysgrifennwyd gan McCartney, rif dau (1969); Temma Harbour rif chwech (1970); canodd yng nghôr Govinda (1970), a gynhyrchwyd gan George Harrison; cynrychiolodd y Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 1970 gyda Knock, Knock Who’s There?, a gyrhaeddodd rif dau ym Mhrydain ac a werthodd dros filiwn ledled y byd; ei chyfres BBC1 ei hun, Mary Hopkin in the Land of… (1970); wedi Eurovision roedd am ddychwelyd at ei gwreiddiau gwerin; ail albwm Earth Song/Ocean Song (1971), yr albwm y bu erioed eisiau ei gwneud; canodd ar lawer o recordiau gan gynnwys Low gan David Bowie; dychwelodd dan ei henw ei hun yn 1976 gydag If You Love Me (Really Love Me); dewiswyd hi gan aelodau Steeleye Span i ganu rhan y Dywysoges Lirazel ar The King of Elfland’s Daughter; ymddangosodd yng Ngŵyl Werin Caergrawnt gyda Bert Jansch; recordiau diweddarach ar ei label ei hun, Mary Hopkin Music.
| Ar fap | 1729, fel Pont-ar-DawyeFfynhonnellPontardawe ↗Wikipedia (Saesneg)Pontardawe, ‘pont ar afon Tawe’, a ymddengys gyntaf fel Pont-ar-Dawye ar fap Emanuel Bowen o Dde Cymru yn 1729; William Edwards a gododd yr hen bont garreg; erbyn 1796 cysylltai Camlas Abertawe’r pentref â dociau Abertawe; dechreuodd diwydiant gyda gwaith haearn Ynysderw yn 1835; gorffennwyd Eglwys San Pedr, a dalwyd amdani gan William Parsons (1795–1864), yn 1862, a’i meindwr yw tirnod enwocaf y dref; o 1861, am tua naw deg mlynedd, teulu Gilbertson oedd ar flaen gwneud haearn, dur a thun; cyrhaeddodd trenau teithwyr Bontardawe yn 1861; dechreuodd Gŵyl Pontardawe ym mis Awst 1978; mae Gwenallt (1899–1968) a Mary Hopkin (ganed 1950) ymhlith ei phobl. |
|---|---|
| Eglwys San Pedr | 1862FfynhonnellPontardawe ↗Wikipedia (Saesneg)Pontardawe, ‘pont ar afon Tawe’, a ymddengys gyntaf fel Pont-ar-Dawye ar fap Emanuel Bowen o Dde Cymru yn 1729; William Edwards a gododd yr hen bont garreg; erbyn 1796 cysylltai Camlas Abertawe’r pentref â dociau Abertawe; dechreuodd diwydiant gyda gwaith haearn Ynysderw yn 1835; gorffennwyd Eglwys San Pedr, a dalwyd amdani gan William Parsons (1795–1864), yn 1862, a’i meindwr yw tirnod enwocaf y dref; o 1861, am tua naw deg mlynedd, teulu Gilbertson oedd ar flaen gwneud haearn, dur a thun; cyrhaeddodd trenau teithwyr Bontardawe yn 1861; dechreuodd Gŵyl Pontardawe ym mis Awst 1978; mae Gwenallt (1899–1968) a Mary Hopkin (ganed 1950) ymhlith ei phobl. |
| Gwenallt | ganed 1899FfynhonnellD. Gwenallt Jones ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed ym Mhontardawe, 18 Mai 1899; bu farw 24 Rhagfyr 1968; enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1926 ac eto yn 1931; un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr 20fed ganrif; mae ei enw barddol yn troi Alltwen o chwith. |
Ymddengys yr enw gyntaf fel Pont-ar-Dawye ar fap Emanuel Bowen o Dde Cymru yn 1729. Gwaith William Edwards oedd yr hen bont garreg.FfynhonnellPontardawe ↗Wikipedia (Saesneg)Pontardawe, ‘pont ar afon Tawe’, a ymddengys gyntaf fel Pont-ar-Dawye ar fap Emanuel Bowen o Dde Cymru yn 1729; William Edwards a gododd yr hen bont garreg; erbyn 1796 cysylltai Camlas Abertawe’r pentref â dociau Abertawe; dechreuodd diwydiant gyda gwaith haearn Ynysderw yn 1835; gorffennwyd Eglwys San Pedr, a dalwyd amdani gan William Parsons (1795–1864), yn 1862, a’i meindwr yw tirnod enwocaf y dref; o 1861, am tua naw deg mlynedd, teulu Gilbertson oedd ar flaen gwneud haearn, dur a thun; cyrhaeddodd trenau teithwyr Bontardawe yn 1861; dechreuodd Gŵyl Pontardawe ym mis Awst 1978; mae Gwenallt (1899–1968) a Mary Hopkin (ganed 1950) ymhlith ei phobl.
Erbyn 1796 cysylltai Camlas Abertawe’r pentref â’r dociau yn Abertawe. Agorodd gwaith haearn Ynysderw yn 1835, ac o 1861, am ryw naw deg mlynedd, teulu Gilbertson oedd ar flaen gwneud haearn, dur a thun yma.FfynhonnellPontardawe ↗Wikipedia (Saesneg)Pontardawe, ‘pont ar afon Tawe’, a ymddengys gyntaf fel Pont-ar-Dawye ar fap Emanuel Bowen o Dde Cymru yn 1729; William Edwards a gododd yr hen bont garreg; erbyn 1796 cysylltai Camlas Abertawe’r pentref â dociau Abertawe; dechreuodd diwydiant gyda gwaith haearn Ynysderw yn 1835; gorffennwyd Eglwys San Pedr, a dalwyd amdani gan William Parsons (1795–1864), yn 1862, a’i meindwr yw tirnod enwocaf y dref; o 1861, am tua naw deg mlynedd, teulu Gilbertson oedd ar flaen gwneud haearn, dur a thun; cyrhaeddodd trenau teithwyr Bontardawe yn 1861; dechreuodd Gŵyl Pontardawe ym mis Awst 1978; mae Gwenallt (1899–1968) a Mary Hopkin (ganed 1950) ymhlith ei phobl.
Gorffennwyd Eglwys San Pedr, a dalwyd amdani gan William Parsons, yn 1862, a’i meindwr tal yw golygfa enwocaf y dref.FfynhonnellPontardawe ↗Wikipedia (Saesneg)Pontardawe, ‘pont ar afon Tawe’, a ymddengys gyntaf fel Pont-ar-Dawye ar fap Emanuel Bowen o Dde Cymru yn 1729; William Edwards a gododd yr hen bont garreg; erbyn 1796 cysylltai Camlas Abertawe’r pentref â dociau Abertawe; dechreuodd diwydiant gyda gwaith haearn Ynysderw yn 1835; gorffennwyd Eglwys San Pedr, a dalwyd amdani gan William Parsons (1795–1864), yn 1862, a’i meindwr yw tirnod enwocaf y dref; o 1861, am tua naw deg mlynedd, teulu Gilbertson oedd ar flaen gwneud haearn, dur a thun; cyrhaeddodd trenau teithwyr Bontardawe yn 1861; dechreuodd Gŵyl Pontardawe ym mis Awst 1978; mae Gwenallt (1899–1968) a Mary Hopkin (ganed 1950) ymhlith ei phobl.
Ganed David James Jones ym Mhontardawe ar 18 Mai 1899 a gwnaeth ei enw barddol, Gwenallt, drwy droi Alltwen, y pentref dros yr afon, o chwith. Enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1926 ac eto yn 1931, ac fe’i cyfrifir yn un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif.FfynonellauD. Gwenallt Jones ↗Wikipedia (Saesneg)David James Jones (18 Mai 1899 – 24 Rhagfyr 1968), a adwaenir wrth ei enw barddol Gwenallt, bardd, beirniad ac ysgolhaig o Gymro, ac un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr 20g; lluniodd ei enw barddol drwy droi Alltwen o chwith, y pentref dros yr afon o’i fan geni; mab hynaf Thomas ‘Ehedydd’ Jones a Mary, a adawsai Rydcymerau, Sir Gaerfyrddin, am waith; gwrthwynebydd cydwybodol, a garcharwyd yn Wormwood Scrubs ac yna yn Princetown yn hen Garchar Dartmoor hyd 1919, ac ysgrifennodd am hynny yn ei nofel Plasau’r Brenin (1934); lladdwyd ei dad gan fetel tawdd yng Ngwaith Tun Pontardawe, a chafodd hynny effaith ddofn arno; yn ei ieuenctid arhosai’n aml gyda pherthnasau yn Rhydcymerau, a dylanwadodd hynny’n ddwfn arno; y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe 1926 am Y Mynach, ac eto ym Mangor yn 1931 am Breuddwyd y Bardd; golygydd cyntaf Taliesin, 1961–1965; aelod cynnar o Blaid Cymru; daeth yn genedlaetholwr Cymreig ac yn fardd Cristnogol; rhed themâu Cristnogol drwy ei waith, yn enwedig Y Coed, a gyhoeddwyd wedi iddo ymweld â’r Tir Sanctaidd; claddwyd ym Mynwent Plascrug, Aberystwyth.D. Gwenallt Jones ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed ym Mhontardawe, 18 Mai 1899; bu farw 24 Rhagfyr 1968; enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1926 ac eto yn 1931; un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr 20fed ganrif; mae ei enw barddol yn troi Alltwen o chwith.
Ganed Mary Hopkin yma ar 3 Mai 1950 i deulu Cymraeg. Roedd ei record gyntaf, Llais Swynol, yn Gymraeg i Recordiau Cambrian, cwmni o Bontardawe, ac yn 1968 aeth Those Were the Days â hi i rif un i label Apple y Beatles.FfynonellauMary Hopkin ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: cantores bop a gwerin o Gymru, ganed 3 Mai 1950 ym Mhontardawe; canodd yn Gymraeg ar label Recordiau Cambrian ac yn ddiweddarach roedd yn un o’r cantorion cyntaf i ymuno â label Apple y Beatles; roedd ei record gyntaf, Llais Swynol, yn Gymraeg ar Recordiau Cambrian, cwmni o Bontardawe, a recordiodd sengl gydag Edward Morus Jones, a oedd wedi canu deuawdau gyda Dafydd Iwan.Mary Hopkin ↗Wikipedia (Saesneg)Mary Elizabeth Blodwen Hopkin (ganed 3 Mai 1950), cantores o Gymru sydd fwyaf adnabyddus am ei rhif un Prydeinig yn 1968, Those Were the Days; un o’r artistiaid cyntaf i arwyddo i label Apple y Beatles; ganed i deulu Cymraeg ym Mhontardawe; gwersi canu wythnosol yn blentyn; dechreuodd yn gantores werin gyda grŵp lleol, the Selby Set and Mary; rhyddhaodd EP o ganeuon Cymraeg ar Cambrian, label recordiau yn ei thref enedigol; gwelodd y model Twiggy hi’n ennill y sioe dalent deledu Opportunity Knocks a’i hargymell i Paul McCartney; roedd Those Were the Days, a gynhyrchwyd gan McCartney ac a ryddhawyd 30 Awst 1968, yn rhif un yng ngwledydd Prydain, rhif dau yn yr Unol Daleithiau, lle mai Hey Jude y Beatles yn unig a’i cadwodd o’r brig, rhif un yng Nghanada, gwerthodd dros 1.5 miliwn o gopïau yn yr Unol Daleithiau yn unig a thros 8 miliwn ledled y byd, ac fe’i henwebwyd am Grammy; canodd yn Eglwys Gadeiriol Sant Paul ar 2 Hydref 1968; canodd ganeuon teitl dwy o ffilmiau Stanley Baker, Where’s Jack? a Kidnapped; cyrhaeddodd ei halbwm cyntaf Post Card (1969), a gynhyrchwyd gan McCartney, gyda Donovan yn chwarae, rif tri ym Mhrydain; cyrhaeddodd Goodbye, a ysgrifennwyd gan McCartney, rif dau (1969); Temma Harbour rif chwech (1970); canodd yng nghôr Govinda (1970), a gynhyrchwyd gan George Harrison; cynrychiolodd y Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 1970 gyda Knock, Knock Who’s There?, a gyrhaeddodd rif dau ym Mhrydain ac a werthodd dros filiwn ledled y byd; ei chyfres BBC1 ei hun, Mary Hopkin in the Land of… (1970); wedi Eurovision roedd am ddychwelyd at ei gwreiddiau gwerin; ail albwm Earth Song/Ocean Song (1971), yr albwm y bu erioed eisiau ei gwneud; canodd ar lawer o recordiau gan gynnwys Low gan David Bowie; dychwelodd dan ei henw ei hun yn 1976 gydag If You Love Me (Really Love Me); dewiswyd hi gan aelodau Steeleye Span i ganu rhan y Dywysoges Lirazel ar The King of Elfland’s Daughter; ymddangosodd yng Ngŵyl Werin Caergrawnt gyda Bert Jansch; recordiau diweddarach ar ei label ei hun, Mary Hopkin Music.
David James Jones o Bontardawe, enillydd y gadair ddwywaith, a ysgrifennodd am weithfeydd alcam ei fachgendod, ffermydd ei deulu yn Sir Gaerfyrddin, a’i ffydd yn Nuw ac yng Nghymru.
GwenalltCantores werin o Bontardawe a ganai yn Gymraeg cyn i Paul McCartney ei harwyddo, ac aeth ei ‘Those Were the Days’ i frig y siartiau yn 1968.
Mary HopkinFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf