
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Wrecsam
Wrecsam
Holt
Safai gweithfeydd teils a chrochenwaith y lleng Rufeinig yng Nghaer wrth y Ddyfrdwy yma. Codwyd ei chastell wedi 1282, ac mae ei phont ganoloesol yn dal i groesi’r afon i Loegr.
Llun: Pentref Holt · Jeff Buck, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Mae Holt, Yr Holt gynt, yn wynebu Farndon dros y Ddyfrdwy, ar ymyl hen gantref Maelor yn nheyrnas Powys. Gwnaeth y Rhufeiniaid deils yma a chododd arglwydd y Mers gastell pum ochrog.FfynonellauHolt, Wrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Holt, a elwid gynt Yr Holt yn Gymraeg; anfonai gwaith brics Rhufeinig yma, Bovium efallai, deils clai a chrochenwaith i gaer Deva Victrix, wyth milltir i ffwrdd; roedd yr ardal yn rhan o gantref Maelor yn nheyrnas Powys, y bu ymladd drosto rhwng yr 11eg a’r 13eg ganrif; codwyd y bont dywodfaen o’r 14eg ganrif i Farndon, rhestredig Gradd I, medd cofnod o 1368, gan John, iarll Warenne, yn 1338; rhoddodd Thomas Fitzalan, iarll Arundel, siarter bwrdeistref tua 1409, a pharhaodd y fwrdeistref hyd 1886; cipiodd lluoedd Thomas Myddelton y bont ar 9 Tachwedd 1643; roedd y pêl-droediwr Leigh Richmond Roose o Holt.Holt Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Holt, a orffennwyd erbyn 1311 i John de Warenne, y rhoddodd Edward I diroedd Brwmffild a Iâl iddo yn 1282; gelwid ef Castrum Leonis neu Castle Lyons o lew wedi’i gerfio uwchben y porth; pum ochrog, â thŵr ar bob cornel; daliwyd ef dros y brenin hyd Ionawr 1647 a’i ddymchwel trwy orchymyn y Senedd y flwyddyn honno; rhwng 1675 a 1683 aeth Syr Thomas Grosvenor â llawer o’r cerrig i lawr yr afon ar fadau i ailgodi Eaton Hall; dim ond y sylfaen dywodfaen ac ychydig o waith maen sy’n weddill.
| Pont i Farndon | 1338FfynhonnellHolt, Wrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Holt, a elwid gynt Yr Holt yn Gymraeg; anfonai gwaith brics Rhufeinig yma, Bovium efallai, deils clai a chrochenwaith i gaer Deva Victrix, wyth milltir i ffwrdd; roedd yr ardal yn rhan o gantref Maelor yn nheyrnas Powys, y bu ymladd drosto rhwng yr 11eg a’r 13eg ganrif; codwyd y bont dywodfaen o’r 14eg ganrif i Farndon, rhestredig Gradd I, medd cofnod o 1368, gan John, iarll Warenne, yn 1338; rhoddodd Thomas Fitzalan, iarll Arundel, siarter bwrdeistref tua 1409, a pharhaodd y fwrdeistref hyd 1886; cipiodd lluoedd Thomas Myddelton y bont ar 9 Tachwedd 1643; roedd y pêl-droediwr Leigh Richmond Roose o Holt. |
|---|---|
| Gorffen y castell | erbyn 1311FfynhonnellHolt Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Holt, a orffennwyd erbyn 1311 i John de Warenne, y rhoddodd Edward I diroedd Brwmffild a Iâl iddo yn 1282; gelwid ef Castrum Leonis neu Castle Lyons o lew wedi’i gerfio uwchben y porth; pum ochrog, â thŵr ar bob cornel; daliwyd ef dros y brenin hyd Ionawr 1647 a’i ddymchwel trwy orchymyn y Senedd y flwyddyn honno; rhwng 1675 a 1683 aeth Syr Thomas Grosvenor â llawer o’r cerrig i lawr yr afon ar fadau i ailgodi Eaton Hall; dim ond y sylfaen dywodfaen ac ychydig o waith maen sy’n weddill. |
| Siarter bwrdeistref | tua 1409FfynhonnellHolt, Wrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Holt, a elwid gynt Yr Holt yn Gymraeg; anfonai gwaith brics Rhufeinig yma, Bovium efallai, deils clai a chrochenwaith i gaer Deva Victrix, wyth milltir i ffwrdd; roedd yr ardal yn rhan o gantref Maelor yn nheyrnas Powys, y bu ymladd drosto rhwng yr 11eg a’r 13eg ganrif; codwyd y bont dywodfaen o’r 14eg ganrif i Farndon, rhestredig Gradd I, medd cofnod o 1368, gan John, iarll Warenne, yn 1338; rhoddodd Thomas Fitzalan, iarll Arundel, siarter bwrdeistref tua 1409, a pharhaodd y fwrdeistref hyd 1886; cipiodd lluoedd Thomas Myddelton y bont ar 9 Tachwedd 1643; roedd y pêl-droediwr Leigh Richmond Roose o Holt. |
Teils Rhufeinig
Gwnâi gwaith brics Rhufeinig yma, Bovium efallai, deils clai a chrochenwaith i gaer Deva Victrix, wyth milltir i lawr yr afon.FfynhonnellHolt, Wrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Holt, a elwid gynt Yr Holt yn Gymraeg; anfonai gwaith brics Rhufeinig yma, Bovium efallai, deils clai a chrochenwaith i gaer Deva Victrix, wyth milltir i ffwrdd; roedd yr ardal yn rhan o gantref Maelor yn nheyrnas Powys, y bu ymladd drosto rhwng yr 11eg a’r 13eg ganrif; codwyd y bont dywodfaen o’r 14eg ganrif i Farndon, rhestredig Gradd I, medd cofnod o 1368, gan John, iarll Warenne, yn 1338; rhoddodd Thomas Fitzalan, iarll Arundel, siarter bwrdeistref tua 1409, a pharhaodd y fwrdeistref hyd 1886; cipiodd lluoedd Thomas Myddelton y bont ar 9 Tachwedd 1643; roedd y pêl-droediwr Leigh Richmond Roose o Holt.
Maelor
Gorweddai Holt yng nghantref Maelor yn nheyrnas Powys, y bu rheolwyr Cymreig a Seisnig yn ymladd drosto o’r 11eg ganrif hyd y 13eg.FfynhonnellHolt, Wrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Holt, a elwid gynt Yr Holt yn Gymraeg; anfonai gwaith brics Rhufeinig yma, Bovium efallai, deils clai a chrochenwaith i gaer Deva Victrix, wyth milltir i ffwrdd; roedd yr ardal yn rhan o gantref Maelor yn nheyrnas Powys, y bu ymladd drosto rhwng yr 11eg a’r 13eg ganrif; codwyd y bont dywodfaen o’r 14eg ganrif i Farndon, rhestredig Gradd I, medd cofnod o 1368, gan John, iarll Warenne, yn 1338; rhoddodd Thomas Fitzalan, iarll Arundel, siarter bwrdeistref tua 1409, a pharhaodd y fwrdeistref hyd 1886; cipiodd lluoedd Thomas Myddelton y bont ar 9 Tachwedd 1643; roedd y pêl-droediwr Leigh Richmond Roose o Holt.
Castrum Leonis
Yn 1282 rhoddodd Edward I diroedd Brwmffild a Iâl i John de Warenne, a orffennodd y castell erbyn 1311. Roedd ganddo bum ochr â thŵr ar bob cornel a llew wedi’i gerfio uwchben y porth, ac felly gelwid ef Castrum Leonis. Rhwng 1675 a 1683 aeth y rhan fwyaf o’i gerrig i lawr yr afon ar fadau i ailgodi Eaton Hall.FfynhonnellHolt Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Holt, a orffennwyd erbyn 1311 i John de Warenne, y rhoddodd Edward I diroedd Brwmffild a Iâl iddo yn 1282; gelwid ef Castrum Leonis neu Castle Lyons o lew wedi’i gerfio uwchben y porth; pum ochrog, â thŵr ar bob cornel; daliwyd ef dros y brenin hyd Ionawr 1647 a’i ddymchwel trwy orchymyn y Senedd y flwyddyn honno; rhwng 1675 a 1683 aeth Syr Thomas Grosvenor â llawer o’r cerrig i lawr yr afon ar fadau i ailgodi Eaton Hall; dim ond y sylfaen dywodfaen ac ychydig o waith maen sy’n weddill.
Y bont a’r fwrdeistref
Codwyd y bont dywodfaen i Farndon, rhestredig Gradd I, yn 1338, medd cofnod o 1368, gan John, iarll Warenne. Tua 1409 gwnaeth Thomas Fitzalan, iarll Arundel, Holt yn fwrdeistref, ac yn ei siarter yn 1563 enillodd y bwrdeisiaid yr hawl i gloddio glo yn Rhos.FfynonellauHolt, Wrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Holt, a elwid gynt Yr Holt yn Gymraeg; anfonai gwaith brics Rhufeinig yma, Bovium efallai, deils clai a chrochenwaith i gaer Deva Victrix, wyth milltir i ffwrdd; roedd yr ardal yn rhan o gantref Maelor yn nheyrnas Powys, y bu ymladd drosto rhwng yr 11eg a’r 13eg ganrif; codwyd y bont dywodfaen o’r 14eg ganrif i Farndon, rhestredig Gradd I, medd cofnod o 1368, gan John, iarll Warenne, yn 1338; rhoddodd Thomas Fitzalan, iarll Arundel, siarter bwrdeistref tua 1409, a pharhaodd y fwrdeistref hyd 1886; cipiodd lluoedd Thomas Myddelton y bont ar 9 Tachwedd 1643; roedd y pêl-droediwr Leigh Richmond Roose o Holt.Rhosllanerchrugog ↗Wikipedia (Saesneg)Rhosllannerchrugog, Rhos; daw’r enw o hen ystad Llannerchrugog, o llannerch a grugog, a’r pentref glofaol gynt yn Rhos Llannerchrugog; mae ei Chymraeg yn troi e ac o yn ddeuseiniaid ac yn ‘wahanol i ddim arall a glywir yng Nghymru’, a’r gair nene, ‘hwnna draw’, a geir yn Rhos yn unig, sy’n enwi’r papur misol Nene, a sefydlwyd gan Ieuan Roberts; cafodd bwrdeisiaid Holt yr hawl i gloddio glo yn Rhos yn eu siarter yn 1563; cymuned lofaol o’r 18fed ganrif, yn tyfu o’r 1840au; caeodd Glofa’r Hafod yn 1968; codwyd y Stiwt, Sefydliad y Glowyr, gan y glowyr yn 1926, wedi’i gynllunio gan John Owen o Wrecsam ac F. A. Roberts o’r Wyddgrug, ei achub gan ymgyrch leol yn 1985 ac mae bellach yn theatr 490 sedd, rhestredig Gradd II*; codwyd Capel Mawr gyntaf yn 1770, Capel Bach yn 1812, capel y Bedyddwyr Penuel yn 1856–59; canolfan i ddiwygiad 1904–05, gydag R. B. Jones yn cynnal ymgyrch ym Mhenuel ym mis Tachwedd 1904, lle bu Lewis Valentine yn weinidog yn ddiweddarach; ffurfiwyd Band Arian Gwobr Rhos yn 1884; corau meibion; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1945 a 1961; roedd Caradog Roberts (1878–1935), cyfansoddwr ac arweinydd côr, ac Arwel Hughes (1909–1988), arweinydd a chyfansoddwr, o’r Rhos.
Pobl
O Holt y daeth Leigh Richmond Roose, gôl-geidwad Cymru.FfynhonnellHolt, Wrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Holt, a elwid gynt Yr Holt yn Gymraeg; anfonai gwaith brics Rhufeinig yma, Bovium efallai, deils clai a chrochenwaith i gaer Deva Victrix, wyth milltir i ffwrdd; roedd yr ardal yn rhan o gantref Maelor yn nheyrnas Powys, y bu ymladd drosto rhwng yr 11eg a’r 13eg ganrif; codwyd y bont dywodfaen o’r 14eg ganrif i Farndon, rhestredig Gradd I, medd cofnod o 1368, gan John, iarll Warenne, yn 1338; rhoddodd Thomas Fitzalan, iarll Arundel, siarter bwrdeistref tua 1409, a pharhaodd y fwrdeistref hyd 1886; cipiodd lluoedd Thomas Myddelton y bont ar 9 Tachwedd 1643; roedd y pêl-droediwr Leigh Richmond Roose o Holt.
Lleoedd hanesyddol gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
