

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Wrecsam
Wrecsam
Gresffordd · Gresford
Mae clychau ei heglwys yn un o Saith Rhyfeddod Cymru. Cofir y lofa yma am y 266 o ddynion a gollwyd yn nhrychineb Gresffordd yn 1934.
Llun: Tŵr Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd · John S Turner, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Pentref ym maes glo Wrecsam yw Gresffordd, y galwyd ei heglwys yn ‘eglwys blwyf orau Cymru’, ac y mae ei chlychau yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.FfynhonnellGresford ↗Wikipedia (Saesneg)Gresffordd; tybir yn gyffredinol fod yr enw Saesneg o eiriau Hen Saesneg am ‘ryd laswelltog’; roedd ffurf Gymraeg, Groesffordd, ar arfer erbyn yr 16eg ganrif, a chysylltodd dogfen o 1591 hi ag ‘y groes ffordd’; mae eglwys yr Holl Saint, o 1492, rhestredig Gradd I, wedi’i galw’n ‘eglwys blwyf orau Cymru’ ac mae’n cadw mwy o wydr lliw canoloesol nag unrhyw eglwys arall yng Nghymru; mae ei chlychau yn un o Saith Rhyfeddod Cymru; dyddiwyd clwstwr o ywennod yn y fynwent i 500 OC; daeth Morud ap Gwarius yn ficer yn 1284; saif olwyn weindio Glofa Gresffordd yn y gofeb i drychineb 22 Medi 1934, pan fu farw 266 o ddynion.
| Eglwys yr Holl Saint | 1492FfynhonnellGresford ↗Wikipedia (Saesneg)Gresffordd; tybir yn gyffredinol fod yr enw Saesneg o eiriau Hen Saesneg am ‘ryd laswelltog’; roedd ffurf Gymraeg, Groesffordd, ar arfer erbyn yr 16eg ganrif, a chysylltodd dogfen o 1591 hi ag ‘y groes ffordd’; mae eglwys yr Holl Saint, o 1492, rhestredig Gradd I, wedi’i galw’n ‘eglwys blwyf orau Cymru’ ac mae’n cadw mwy o wydr lliw canoloesol nag unrhyw eglwys arall yng Nghymru; mae ei chlychau yn un o Saith Rhyfeddod Cymru; dyddiwyd clwstwr o ywennod yn y fynwent i 500 OC; daeth Morud ap Gwarius yn ficer yn 1284; saif olwyn weindio Glofa Gresffordd yn y gofeb i drychineb 22 Medi 1934, pan fu farw 266 o ddynion. |
|---|---|
| Ywennod y fynwent | 500 OCFfynhonnellGresford ↗Wikipedia (Saesneg)Gresffordd; tybir yn gyffredinol fod yr enw Saesneg o eiriau Hen Saesneg am ‘ryd laswelltog’; roedd ffurf Gymraeg, Groesffordd, ar arfer erbyn yr 16eg ganrif, a chysylltodd dogfen o 1591 hi ag ‘y groes ffordd’; mae eglwys yr Holl Saint, o 1492, rhestredig Gradd I, wedi’i galw’n ‘eglwys blwyf orau Cymru’ ac mae’n cadw mwy o wydr lliw canoloesol nag unrhyw eglwys arall yng Nghymru; mae ei chlychau yn un o Saith Rhyfeddod Cymru; dyddiwyd clwstwr o ywennod yn y fynwent i 500 OC; daeth Morud ap Gwarius yn ficer yn 1284; saif olwyn weindio Glofa Gresffordd yn y gofeb i drychineb 22 Medi 1934, pan fu farw 266 o ddynion. |
| Y clychau | un o Saith Rhyfeddod CymruFfynhonnellGresford ↗Wikipedia (Saesneg)Gresffordd; tybir yn gyffredinol fod yr enw Saesneg o eiriau Hen Saesneg am ‘ryd laswelltog’; roedd ffurf Gymraeg, Groesffordd, ar arfer erbyn yr 16eg ganrif, a chysylltodd dogfen o 1591 hi ag ‘y groes ffordd’; mae eglwys yr Holl Saint, o 1492, rhestredig Gradd I, wedi’i galw’n ‘eglwys blwyf orau Cymru’ ac mae’n cadw mwy o wydr lliw canoloesol nag unrhyw eglwys arall yng Nghymru; mae ei chlychau yn un o Saith Rhyfeddod Cymru; dyddiwyd clwstwr o ywennod yn y fynwent i 500 OC; daeth Morud ap Gwarius yn ficer yn 1284; saif olwyn weindio Glofa Gresffordd yn y gofeb i drychineb 22 Medi 1934, pan fu farw 266 o ddynion. |
Yr enw
Tybir fel arfer fod yr enw Saesneg yn golygu ‘rhyd laswelltog’. Erbyn yr 16eg ganrif roedd y Cymry yn ei alw’n Groesffordd, a chysylltodd dogfen o 1591 ef ag y groes ffordd.FfynhonnellGresford ↗Wikipedia (Saesneg)Gresffordd; tybir yn gyffredinol fod yr enw Saesneg o eiriau Hen Saesneg am ‘ryd laswelltog’; roedd ffurf Gymraeg, Groesffordd, ar arfer erbyn yr 16eg ganrif, a chysylltodd dogfen o 1591 hi ag ‘y groes ffordd’; mae eglwys yr Holl Saint, o 1492, rhestredig Gradd I, wedi’i galw’n ‘eglwys blwyf orau Cymru’ ac mae’n cadw mwy o wydr lliw canoloesol nag unrhyw eglwys arall yng Nghymru; mae ei chlychau yn un o Saith Rhyfeddod Cymru; dyddiwyd clwstwr o ywennod yn y fynwent i 500 OC; daeth Morud ap Gwarius yn ficer yn 1284; saif olwyn weindio Glofa Gresffordd yn y gofeb i drychineb 22 Medi 1934, pan fu farw 266 o ddynion.
Yr Holl Saint
Mae eglwys yr Holl Saint yn dyddio o 1492 ac yn cadw mwy o wydr lliw canoloesol nag unrhyw eglwys arall yng Nghymru. Dyddiwyd clwstwr o ywennod yn y fynwent i 500 OC, ac roedd Morud ap Gwarius yn ficer yma yn 1284.FfynhonnellGresford ↗Wikipedia (Saesneg)Gresffordd; tybir yn gyffredinol fod yr enw Saesneg o eiriau Hen Saesneg am ‘ryd laswelltog’; roedd ffurf Gymraeg, Groesffordd, ar arfer erbyn yr 16eg ganrif, a chysylltodd dogfen o 1591 hi ag ‘y groes ffordd’; mae eglwys yr Holl Saint, o 1492, rhestredig Gradd I, wedi’i galw’n ‘eglwys blwyf orau Cymru’ ac mae’n cadw mwy o wydr lliw canoloesol nag unrhyw eglwys arall yng Nghymru; mae ei chlychau yn un o Saith Rhyfeddod Cymru; dyddiwyd clwstwr o ywennod yn y fynwent i 500 OC; daeth Morud ap Gwarius yn ficer yn 1284; saif olwyn weindio Glofa Gresffordd yn y gofeb i drychineb 22 Medi 1934, pan fu farw 266 o ddynion.
Richard Gwyn
Bu Richard Gwyn, y bardd Cymraeg a wnaed yn sant yn 1970, yn cadw ysgol yng Ngresffordd, fel y gwnaeth yn Owrtyn.FfynhonnellRichard Gwyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1537 yn Llanidloes; aeth i Rydychen ac yna i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, lle bu’n byw ar elusen y coleg; bu’n athro ysgol yn yr Orsedd, Owrtyn a mannau eraill, ac yn ddiweddarach yn ddirgel yn Erbistog; wedi’i ddal yn 1579, dihangodd o garchar Wrecsam, fe’i daliwyd eto yn 1580 a’i gadw yn Rhuthun, Wrecsam a Dinbych; fe’i profwyd yn Wrecsam ym mis Hydref 1584 a’i ddienyddio yno ar 15 Hydref 1584, a’i eiriau olaf yn Gymraeg: “Iesu, trugarha wrthyf!”; fe’i gwynfydwyd yn 1929 a’i wneud yn sant ar 25 Hydref 1970, un o Ddeugain Merthyr Cymru a Lloegr; mae’n nawddsant esgobaeth Wrecsam, ac mae ei greiriau yn Eglwys Gadeiriol Wrecsam; mae chwech o’i gerddi Cymraeg wedi goroesi.
Cofio Gresffordd
Ar 22 Medi 1934 collodd 266 o ddynion eu bywydau mewn ffrwydrad yng Nglofa Gresffordd. Saif olwyn weindio’r pwll yn y pentref bellach yn gofeb iddynt, ac mae emyn y glowyr, Gresford, a ysgrifennwyd gan y glöwr Robert Saint, yn cael ei chwarae gan fandiau’r glofeydd er cof amdanynt.FfynonellauGresford ↗Wikipedia (Saesneg)Gresffordd; tybir yn gyffredinol fod yr enw Saesneg o eiriau Hen Saesneg am ‘ryd laswelltog’; roedd ffurf Gymraeg, Groesffordd, ar arfer erbyn yr 16eg ganrif, a chysylltodd dogfen o 1591 hi ag ‘y groes ffordd’; mae eglwys yr Holl Saint, o 1492, rhestredig Gradd I, wedi’i galw’n ‘eglwys blwyf orau Cymru’ ac mae’n cadw mwy o wydr lliw canoloesol nag unrhyw eglwys arall yng Nghymru; mae ei chlychau yn un o Saith Rhyfeddod Cymru; dyddiwyd clwstwr o ywennod yn y fynwent i 500 OC; daeth Morud ap Gwarius yn ficer yn 1284; saif olwyn weindio Glofa Gresffordd yn y gofeb i drychineb 22 Medi 1934, pan fu farw 266 o ddynion.Gresford disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 2 y bore ar 22 Medi 1934 lladdodd ffrwydrad yn adran Dennis Glofa Gresffordd ger Wrecsam 266 o ddynion; dim ond un ar ddeg o gyrff a godwyd, a seliwyd ardal Dennis ac ni chafodd ei hailagor; codwyd cofeb o olwyn hen offer weindio’r pwll ger y safle yn 1982; ysgrifennwyd yr emyn-dôn Gresford, Emyn y Glowyr, gan y glöwr Robert Saint.
Ar y llinell amser
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




