Elihu Yale
Noddwr Iâl (wedi’i gofnodi)O deulu Plas yn Iâl ger Llandegla, masnachwr a llywodraethwr Madras, y rhoddodd ei rodd ei enw i Brifysgol Iâl. Mae wedi’i gladdu yn Wrecsam.
Elihu Yale
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Wrecsam
Wrecsam
Tref fwyaf y gogledd, yn ddinas ers 2022. Sefydlwyd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yma yn 1876, a chwaraeodd Cymru ei gêm gartref gyntaf yma yn 1877.
Llun: Canol Wrecsam · Populimedia, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Wrecsam: o’r Hen Saesneg, ‘dôl ddŵr Wryhtel’
Wrecsam
Wrexham
Tyfodd Wrecsam, tref fwyaf y gogledd a dinas ers 2022, yn farchnad ac yn ganolfan llywodraeth dan dywysogion Powys Fadog. Mae tŵr ei heglwys yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac yma y ganed pêl-droed Cymru.FfynhonnellWrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Wrecsam, ‘dôl afon Wryhtel’ yn ôl pob tebyg, a gofnodwyd gyntaf yn 1161 fel castell yn Wristlesham; mae Clawdd Offa a Chlawdd Wat i’r gorllewin o’r ddinas; dan dywysogion Powys Fadog tyfodd Wrecsam yn dref fasnach ac yn ganolfan llywodraeth; ailgodwyd corff Eglwys San Silyn ddiwedd y 15fed a dechrau’r 16eg ganrif, ac mae rhigwm o’r 18fed ganrif yn cyfrif ei thŵr yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac mae bedd Elihu Yale yn y fynwent; y Cae Ras yw ‘maes pêl-droed rhyngwladol hynaf y byd’; ffurfiwyd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yng Ngwesty’r Wynnstay Arms ar 2 Chwefror 1876; statws dinas yn 2022; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1888, 1912, 1933, 1977, 2011 a 2025; poblogaeth 44,785 yn 2021.
| Enw | ‘Dôl afon Wryhtel’ yn ôl pob tebygFfynhonnellWrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Wrecsam, ‘dôl afon Wryhtel’ yn ôl pob tebyg, a gofnodwyd gyntaf yn 1161 fel castell yn Wristlesham; mae Clawdd Offa a Chlawdd Wat i’r gorllewin o’r ddinas; dan dywysogion Powys Fadog tyfodd Wrecsam yn dref fasnach ac yn ganolfan llywodraeth; ailgodwyd corff Eglwys San Silyn ddiwedd y 15fed a dechrau’r 16eg ganrif, ac mae rhigwm o’r 18fed ganrif yn cyfrif ei thŵr yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac mae bedd Elihu Yale yn y fynwent; y Cae Ras yw ‘maes pêl-droed rhyngwladol hynaf y byd’; ffurfiwyd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yng Ngwesty’r Wynnstay Arms ar 2 Chwefror 1876; statws dinas yn 2022; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1888, 1912, 1933, 1977, 2011 a 2025; poblogaeth 44,785 yn 2021. |
|---|---|
| Cymdeithas Bêl-droed Cymru | Ei sefydlu yma, 2 Chwefror 1876FfynhonnellWrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Wrecsam, ‘dôl afon Wryhtel’ yn ôl pob tebyg, a gofnodwyd gyntaf yn 1161 fel castell yn Wristlesham; mae Clawdd Offa a Chlawdd Wat i’r gorllewin o’r ddinas; dan dywysogion Powys Fadog tyfodd Wrecsam yn dref fasnach ac yn ganolfan llywodraeth; ailgodwyd corff Eglwys San Silyn ddiwedd y 15fed a dechrau’r 16eg ganrif, ac mae rhigwm o’r 18fed ganrif yn cyfrif ei thŵr yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac mae bedd Elihu Yale yn y fynwent; y Cae Ras yw ‘maes pêl-droed rhyngwladol hynaf y byd’; ffurfiwyd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yng Ngwesty’r Wynnstay Arms ar 2 Chwefror 1876; statws dinas yn 2022; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1888, 1912, 1933, 1977, 2011 a 2025; poblogaeth 44,785 yn 2021. |
| Dinas | 2022FfynhonnellWrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Wrecsam, ‘dôl afon Wryhtel’ yn ôl pob tebyg, a gofnodwyd gyntaf yn 1161 fel castell yn Wristlesham; mae Clawdd Offa a Chlawdd Wat i’r gorllewin o’r ddinas; dan dywysogion Powys Fadog tyfodd Wrecsam yn dref fasnach ac yn ganolfan llywodraeth; ailgodwyd corff Eglwys San Silyn ddiwedd y 15fed a dechrau’r 16eg ganrif, ac mae rhigwm o’r 18fed ganrif yn cyfrif ei thŵr yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac mae bedd Elihu Yale yn y fynwent; y Cae Ras yw ‘maes pêl-droed rhyngwladol hynaf y byd’; ffurfiwyd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yng Ngwesty’r Wynnstay Arms ar 2 Chwefror 1876; statws dinas yn 2022; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1888, 1912, 1933, 1977, 2011 a 2025; poblogaeth 44,785 yn 2021. |
Mae Clawdd Offa a Chlawdd Wat yn rhedeg i’r gorllewin o’r ddinas. Dan dywysogion Powys Fadog tyfodd Wrecsam yn dref fasnach ac yn ganolfan llywodraeth.FfynhonnellWrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Wrecsam, ‘dôl afon Wryhtel’ yn ôl pob tebyg, a gofnodwyd gyntaf yn 1161 fel castell yn Wristlesham; mae Clawdd Offa a Chlawdd Wat i’r gorllewin o’r ddinas; dan dywysogion Powys Fadog tyfodd Wrecsam yn dref fasnach ac yn ganolfan llywodraeth; ailgodwyd corff Eglwys San Silyn ddiwedd y 15fed a dechrau’r 16eg ganrif, ac mae rhigwm o’r 18fed ganrif yn cyfrif ei thŵr yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac mae bedd Elihu Yale yn y fynwent; y Cae Ras yw ‘maes pêl-droed rhyngwladol hynaf y byd’; ffurfiwyd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yng Ngwesty’r Wynnstay Arms ar 2 Chwefror 1876; statws dinas yn 2022; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1888, 1912, 1933, 1977, 2011 a 2025; poblogaeth 44,785 yn 2021.
Ailgodwyd corff Eglwys San Silyn ddiwedd y 1400au a dechrau’r 1500au, a chyfrifir ei thŵr ymhlith Saith Rhyfeddod Cymru. Galwodd Simon Jenkins yr eglwys yn ‘ogoniant y Mers’.FfynonellauWrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Wrecsam, ‘dôl afon Wryhtel’ yn ôl pob tebyg, a gofnodwyd gyntaf yn 1161 fel castell yn Wristlesham; mae Clawdd Offa a Chlawdd Wat i’r gorllewin o’r ddinas; dan dywysogion Powys Fadog tyfodd Wrecsam yn dref fasnach ac yn ganolfan llywodraeth; ailgodwyd corff Eglwys San Silyn ddiwedd y 15fed a dechrau’r 16eg ganrif, ac mae rhigwm o’r 18fed ganrif yn cyfrif ei thŵr yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac mae bedd Elihu Yale yn y fynwent; y Cae Ras yw ‘maes pêl-droed rhyngwladol hynaf y byd’; ffurfiwyd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yng Ngwesty’r Wynnstay Arms ar 2 Chwefror 1876; statws dinas yn 2022; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1888, 1912, 1933, 1977, 2011 a 2025; poblogaeth 44,785 yn 2021.St Giles’ Church, Wrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys San Silyn, eglwys blwyf Wrecsam, un o eglwysi gorau Cymru, a alwyd gan Simon Jenkins yn ‘the glory of the Marches’; mae bedd Elihu Yale, cymwynaswr Prifysgol Yale, yn y fynwent ychydig i’r gorllewin o’r tŵr; i gydnabod y cysylltiad, codwyd Tŵr Wrecsam Coleg Saybrook ym Mhrifysgol Yale ar batrwm tŵr San Silyn; adferwyd y bedd yn 1968 gan aelodau o Brifysgol Yale i nodi 250 mlynedd ers y rhodd; mae arno feddargraff a gyfansoddodd ei hun sy’n dechrau ‘Born in America, in Europe bred, / In Africa travell’d and in Asia wed, / Where long he liv’d and thriv’d; in London dead’; mae’r bedd yn strwythur rhestredig Gradd II*.
Anfonodd Elihu Yale, yr oedd ystadau Cymreig ei deulu ym Mhlas-yn-Iâl a Phlas Grono, lyfrau a nwyddau i’r coleg yn Connecticut a gymerodd ei enw. Mae’n gorwedd ym mynwent San Silyn, ac mae Tŵr Wrecsam ym Mhrifysgol Yale wedi’i fodelu ar dŵr yr eglwys.FfynonellauElihu Yale ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn Boston ar 5 Ebrill 1649; ystadau Cymreig y teulu oedd Plas yn Iâl a Phlas Grono, a bu’n byw gan amlaf ym Mhlas Grono ger Erddig; glaniodd ym Madras yn 1672 a daeth yn Llywydd Madras yn 1687; yn 1718, ar gais Cotton Mather, anfonodd i Ysgol Golegol Connecticut 417 o lyfrau, portread o’r Brenin Siôr I a naw bwndel o nwyddau a werthwyd am £800, ac enwyd yr adeilad newydd yn Yale; bu farw yn Llundain ar 8 Gorffennaf 1721 a’i gladdu yn San Silyn, Wrecsam; mae ei feddargraff yn dechrau “Born in America, in Europe bred, / In Africa travell’d and in Asia wed”.St Giles’ Church, Wrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys San Silyn, eglwys blwyf Wrecsam, un o eglwysi gorau Cymru, a alwyd gan Simon Jenkins yn ‘the glory of the Marches’; mae bedd Elihu Yale, cymwynaswr Prifysgol Yale, yn y fynwent ychydig i’r gorllewin o’r tŵr; i gydnabod y cysylltiad, codwyd Tŵr Wrecsam Coleg Saybrook ym Mhrifysgol Yale ar batrwm tŵr San Silyn; adferwyd y bedd yn 1968 gan aelodau o Brifysgol Yale i nodi 250 mlynedd ers y rhodd; mae arno feddargraff a gyfansoddodd ei hun sy’n dechrau ‘Born in America, in Europe bred, / In Africa travell’d and in Asia wed, / Where long he liv’d and thriv’d; in London dead’; mae’r bedd yn strwythur rhestredig Gradd II*.
Sefydlwyd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn y Wynnstay Arms ar 2 Chwefror 1876, a’r Cae Ras yw maes pêl-droed rhyngwladol hynaf y byd. Mae’r Eisteddfod Genedlaethol wedi dod i Wrecsam chwe gwaith, yn fwyaf diweddar yn 2025.FfynhonnellWrexham ↗Wikipedia (Saesneg)Wrecsam, ‘dôl afon Wryhtel’ yn ôl pob tebyg, a gofnodwyd gyntaf yn 1161 fel castell yn Wristlesham; mae Clawdd Offa a Chlawdd Wat i’r gorllewin o’r ddinas; dan dywysogion Powys Fadog tyfodd Wrecsam yn dref fasnach ac yn ganolfan llywodraeth; ailgodwyd corff Eglwys San Silyn ddiwedd y 15fed a dechrau’r 16eg ganrif, ac mae rhigwm o’r 18fed ganrif yn cyfrif ei thŵr yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, ac mae bedd Elihu Yale yn y fynwent; y Cae Ras yw ‘maes pêl-droed rhyngwladol hynaf y byd’; ffurfiwyd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yng Ngwesty’r Wynnstay Arms ar 2 Chwefror 1876; statws dinas yn 2022; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1888, 1912, 1933, 1977, 2011 a 2025; poblogaeth 44,785 yn 2021.
O deulu Plas yn Iâl ger Llandegla, masnachwr a llywodraethwr Madras, y rhoddodd ei rodd ei enw i Brifysgol Iâl. Mae wedi’i gladdu yn Wrecsam.
Elihu YalePregethwr Piwritanaidd ac awdur o Gynfal ym Meirionnydd y mae ei Lyfr y Tri Aderyn yn glasur o ryddiaith Gymraeg.
Morgan LlwydDienyddir ysgolfeistr a bardd Catholig yn Wrecsam am wrthod derbyn yr eglwys Brotestannaidd. Fe’i gwnaed yn sant yn 1970.
Dienyddio Richard GwynMae Morgan Llwyd o Wrecsam yn cyhoeddi Llyfr y Tri Aderyn, lle mae eryr, cigfran a cholomen yn trafod dyfodol Cymru.
Llyfr y Tri AderynMae Elihu Yale, yr hanai ei deulu o ardal Llandegla, yn rhoi llyfrau a nwyddau i goleg yn Connecticut, sy’n cymryd ei enw. Fe’i claddwyd yn Wrecsam.
YaleSefydlir Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn Wrecsam ac mae Cymru’n chwarae’r Alban yn ei gêm ryngwladol gyntaf, y trydydd tîm cenedlaethol hynaf yn y byd.
Cymdeithas Bêl-droed CymruFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf