Dewi Sant
Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi Sant

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ceredigion
Ceredigion
Pregethodd Dewi yn Synod Brefi yn y 500au, ac mae Buchedd Dewi’n adrodd sut y cododd y tir dano fel y gallai pawb ei glywed. Saif yr eglwys ar y twmpath hwnnw.
Llun: Llanddewi Brefi, gyda thŵr yr eglwys y tu ôl · Roger Kidd, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanddewi Brefi: eglwys Dewi ar afon Brefi
Llanddewi Brefi
Daw enw Llanddewi Brefi, llan Dewi ym Mrefi, o’r synod lle pregethodd Dewi Sant, tua 545.FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref a phlwyf yng Ngheredigion; Brefi gynt, ar ôl afon yn ôl pob tebyg; daeth yn Llanddewi Brefi wedi Synod Brefi, tua 545, “llan Dewi ym Mrefi”; cyfarfu arweinwyr yr eglwys yno i ateb heresi Pelagius, a dywedir i’r ddaear godi dan Ddewi fel y gellid ei glywed; caer Rufeinig, Bremia, o tua OC 73–77 ar Sarn Helen.
| Caer Rufeinig Bremia | tua 73–77 OCFfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref a phlwyf yng Ngheredigion; Brefi gynt, ar ôl afon yn ôl pob tebyg; daeth yn Llanddewi Brefi wedi Synod Brefi, tua 545, “llan Dewi ym Mrefi”; cyfarfu arweinwyr yr eglwys yno i ateb heresi Pelagius, a dywedir i’r ddaear godi dan Ddewi fel y gellid ei glywed; caer Rufeinig, Bremia, o tua OC 73–77 ar Sarn Helen. |
|---|---|
| Synod Brefi | tua 545FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref a phlwyf yng Ngheredigion; Brefi gynt, ar ôl afon yn ôl pob tebyg; daeth yn Llanddewi Brefi wedi Synod Brefi, tua 545, “llan Dewi ym Mrefi”; cyfarfu arweinwyr yr eglwys yno i ateb heresi Pelagius, a dywedir i’r ddaear godi dan Ddewi fel y gellid ei glywed; caer Rufeinig, Bremia, o tua OC 73–77 ar Sarn Helen. |
| Carreg Idnert | y 800auFfynhonnellIdnert stone, Llanddewi Brefi ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Y nawfed ganrif; cofnodwyd yn gyfan yn y 1690au; dau ddarn wedi’u hadeiladu i fur gorllewinol corff yr eglwys. |
Cyfarfu arweinwyr yr eglwys yma, yn eu plith Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a Dewi, i ateb dysgeidiaeth Pelagius, a dywedir i’r ddaear godi dan y Dewi ifanc fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed.FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Llanddewi Brefi, pentref, plwyf a chymuned o tua 500 o bobl yng Ngheredigion, 7 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanbedr Pont Steffan rhwng Tregaron a Llanfair Clydogau, un o blwyfi mwyaf Cymru; Brefi gynt, ar ôl yr afon fach sy’n llifo i’r Teifi; mae’r enw Lladin Bremia yng Nghosmograffeg Ravenna, am y gaer Rufeinig ar Sarn Helen; mae stori am ddau ychen, weithiau’r Ychain Bannog, yn llusgo cerrig i’r eglwys i fyny bryn Foel Allt, ac un yn brefu mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau, fel y galwyd y lle yn Frefi; adroddir y stori fel Dau Ychain Dewi yn y gerdd o’r 12fed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog; y gaer Rufeinig o tua OC 73–77, â thua 500 o filwyr, yn eu plith gatrawd o Asturias yn Sbaen, a baddondy; daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig, hen daid Dewi yn ôl traddodiad; yn y 6ed ganrif cyfarfu arweinwyr yr eglwys yma i ateb heresi Pelagius, yn eu plith Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a Dewi; dywedir i’r ddaear godi dan y Dewi ifanc fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ar y bryncyn lle saif yr eglwys heddiw; dywedir i Ddyfrig gael ei gyffwrdd gymaint nes rhoi esgobaeth Caerllion i Ddewi, a symudodd Dewi hi i Dyddewi, ac ymddeol i Enlli; priodolir yr eglwys Normanaidd i Thomas Bek, esgob Tyddewi, fel eglwys golegol; addoli ar y safle ers y 7fed ganrif, gyda darnau o adeiladau hŷn yn yr eglwys a’r tir; mae’r pentref yn Gymraeg ei iaith yn bennaf; Pont Gogoyan, pont bum bwa o’r 18fed ganrif dros y Teifi.
Dywedir i Ddyfrig gael ei gyffwrdd gymaint nes iddo roi esgobaeth Caerllion i Ddewi, a symudodd Dewi hi i Dyddewi.FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Llanddewi Brefi, pentref, plwyf a chymuned o tua 500 o bobl yng Ngheredigion, 7 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanbedr Pont Steffan rhwng Tregaron a Llanfair Clydogau, un o blwyfi mwyaf Cymru; Brefi gynt, ar ôl yr afon fach sy’n llifo i’r Teifi; mae’r enw Lladin Bremia yng Nghosmograffeg Ravenna, am y gaer Rufeinig ar Sarn Helen; mae stori am ddau ychen, weithiau’r Ychain Bannog, yn llusgo cerrig i’r eglwys i fyny bryn Foel Allt, ac un yn brefu mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau, fel y galwyd y lle yn Frefi; adroddir y stori fel Dau Ychain Dewi yn y gerdd o’r 12fed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog; y gaer Rufeinig o tua OC 73–77, â thua 500 o filwyr, yn eu plith gatrawd o Asturias yn Sbaen, a baddondy; daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig, hen daid Dewi yn ôl traddodiad; yn y 6ed ganrif cyfarfu arweinwyr yr eglwys yma i ateb heresi Pelagius, yn eu plith Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a Dewi; dywedir i’r ddaear godi dan y Dewi ifanc fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ar y bryncyn lle saif yr eglwys heddiw; dywedir i Ddyfrig gael ei gyffwrdd gymaint nes rhoi esgobaeth Caerllion i Ddewi, a symudodd Dewi hi i Dyddewi, ac ymddeol i Enlli; priodolir yr eglwys Normanaidd i Thomas Bek, esgob Tyddewi, fel eglwys golegol; addoli ar y safle ers y 7fed ganrif, gyda darnau o adeiladau hŷn yn yr eglwys a’r tir; mae’r pentref yn Gymraeg ei iaith yn bennaf; Pont Gogoyan, pont bum bwa o’r 18fed ganrif dros y Teifi.
Mae’r gerdd Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog, o’r 1100au, yn sôn am ddau ych yn llusgo cerrig i’r eglwys, ac un yn brefu mor nerthol nes i’r bryn hollti’n ddau, ac felly y galwyd y lle yn Brefi.FfynhonnellLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Llanddewi Brefi, pentref, plwyf a chymuned o tua 500 o bobl yng Ngheredigion, 7 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanbedr Pont Steffan rhwng Tregaron a Llanfair Clydogau, un o blwyfi mwyaf Cymru; Brefi gynt, ar ôl yr afon fach sy’n llifo i’r Teifi; mae’r enw Lladin Bremia yng Nghosmograffeg Ravenna, am y gaer Rufeinig ar Sarn Helen; mae stori am ddau ychen, weithiau’r Ychain Bannog, yn llusgo cerrig i’r eglwys i fyny bryn Foel Allt, ac un yn brefu mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau, fel y galwyd y lle yn Frefi; adroddir y stori fel Dau Ychain Dewi yn y gerdd o’r 12fed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog; y gaer Rufeinig o tua OC 73–77, â thua 500 o filwyr, yn eu plith gatrawd o Asturias yn Sbaen, a baddondy; daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig, hen daid Dewi yn ôl traddodiad; yn y 6ed ganrif cyfarfu arweinwyr yr eglwys yma i ateb heresi Pelagius, yn eu plith Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a Dewi; dywedir i’r ddaear godi dan y Dewi ifanc fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ar y bryncyn lle saif yr eglwys heddiw; dywedir i Ddyfrig gael ei gyffwrdd gymaint nes rhoi esgobaeth Caerllion i Ddewi, a symudodd Dewi hi i Dyddewi, ac ymddeol i Enlli; priodolir yr eglwys Normanaidd i Thomas Bek, esgob Tyddewi, fel eglwys golegol; addoli ar y safle ers y 7fed ganrif, gyda darnau o adeiladau hŷn yn yr eglwys a’r tir; mae’r pentref yn Gymraeg ei iaith yn bennaf; Pont Gogoyan, pont bum bwa o’r 18fed ganrif dros y Teifi.
Daliai caer Rufeinig Bremia, ar Sarn Helen, tua 500 o filwyr, yn eu plith fintai o Asturias yn Sbaen. Mae dau ddarn o garreg Idnert o’r 800au wedi’u hadeiladu i fur gorllewinol yr eglwys.FfynonellauLlanddewi Brefi ↗Wikipedia (Saesneg)Llanddewi Brefi, pentref, plwyf a chymuned o tua 500 o bobl yng Ngheredigion, 7 milltir i’r gogledd-ddwyrain o Lanbedr Pont Steffan rhwng Tregaron a Llanfair Clydogau, un o blwyfi mwyaf Cymru; Brefi gynt, ar ôl yr afon fach sy’n llifo i’r Teifi; mae’r enw Lladin Bremia yng Nghosmograffeg Ravenna, am y gaer Rufeinig ar Sarn Helen; mae stori am ddau ychen, weithiau’r Ychain Bannog, yn llusgo cerrig i’r eglwys i fyny bryn Foel Allt, ac un yn brefu mor nerthol nes hollti’r bryn yn ddau, fel y galwyd y lle yn Frefi; adroddir y stori fel Dau Ychain Dewi yn y gerdd o’r 12fed ganrif Canu y Dewi gan Wynfardd Brycheiniog; y gaer Rufeinig o tua OC 73–77, â thua 500 o filwyr, yn eu plith gatrawd o Asturias yn Sbaen, a baddondy; daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig, hen daid Dewi yn ôl traddodiad; yn y 6ed ganrif cyfarfu arweinwyr yr eglwys yma i ateb heresi Pelagius, yn eu plith Peulin, Deiniol, Cybi, Dyfrig a Dewi; dywedir i’r ddaear godi dan y Dewi ifanc fel y gallai’r dyrfa fawr ei glywed, ar y bryncyn lle saif yr eglwys heddiw; dywedir i Ddyfrig gael ei gyffwrdd gymaint nes rhoi esgobaeth Caerllion i Ddewi, a symudodd Dewi hi i Dyddewi, ac ymddeol i Enlli; priodolir yr eglwys Normanaidd i Thomas Bek, esgob Tyddewi, fel eglwys golegol; addoli ar y safle ers y 7fed ganrif, gyda darnau o adeiladau hŷn yn yr eglwys a’r tir; mae’r pentref yn Gymraeg ei iaith yn bennaf; Pont Gogoyan, pont bum bwa o’r 18fed ganrif dros y Teifi.Idnert stone, Llanddewi Brefi ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Y nawfed ganrif; cofnodwyd yn gyfan yn y 1690au; dau ddarn wedi’u hadeiladu i fur gorllewinol corff yr eglwys.
Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi SantMae Dewi’n pregethu i gynulliad mawr ym Mrefi. Yn ôl traddodiad, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed.
Synod Llanddewi BrefiFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf