Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ceredigion

Ceredigion

Tregaron

Tref y porthmyn a chartref Henry Richard, Apostol Heddwch. Ger abaty Ystrad Fflur.

Llun: Y sgwâr, Tregaron, gyda cherflun Henry Richard · Stephen McKay, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Ceredigion52.219° N, 3.933° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Tregaron: tref ar afon Caron

Tregaron

  • Tre tref
  • garon afon Carono Caron (treiglad meddal: c → g)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Bu Tregaron, ‘tref Sant Caron’, yn fan casglu mawr i borthmyn Cymru, yn gartref i fam Twm Siôn Cati ac yn fan geni Henry Richard, Apostol Heddwch.

Siarter tref1292
Cerflun Henry Richard18 Awst 1893
Eisteddfod Genedlaethol2022

Tref Sant Caron

Saif eglwys Sant Caron, gyda’i thŵr, ar godiad creigiog, a chafodd Tregaron ei siarter frenhinol fel tref yn 1292.

Y porthmyn

Cyn dyddiau’r rheilffyrdd casglai’r porthmyn wartheg, defaid a gwyddau yma a’u gyrru gannoedd o filltiroedd i dde-ddwyrain Lloegr, a daeth llawer o wŷr Tregaron yn gyfoethog drwy’r fasnach. Mae Gwesty’r Talbot yn adeilad o’r 1200au.

Twm Siôn Cati

Roedd Thomas Jones (1532–1609), a gymerodd enw ei fam hefyd fel Twm Siôn Cati, mab Cati Jones o Dregaron, yn dirfeddiannwr, hynafiaethydd, achyddwr a bardd, a cheir ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol. Gwnaeth y straeon amdano’n cymryd oddi ar y cyfoethog ac yn helpu’r tlawd ef yn ‘Robin Hood Cymru’.

Apostol Heddwch

Bu Henry Richard, a aned yma ar 3 Ebrill 1812, yn ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd ac yn AS Merthyr o 1868. Mae ei gerflun gan Albert Toft yn y sgwâr yn ei alw’n ‘Apostol Heddwch’ ac yn ‘Aelod dros Gymru’, ac yn dyfynnu ei addewid i beidio ag anghofio iaith ei wlad.

Ystrad Fflur a Chors Caron

Ger y dref saif Abaty Ystrad Fflur, a sefydlwyd yn 1164, lle claddwyd tywysogion Deheubarth a’r bardd Dafydd ap Gwilym. Mae cors fawr Cors Caron yn gartref i wiberod, bwncathod, barcutiaid coch a ffwlbartiaid.

Tregaron Gymraeg

Ffurfiwyd Côr Meibion Caron yn 1969, cynhelir eisteddfod bob mis Medi, ac yn 2011 gallai dau o bob tri, 67%, siarad Cymraeg.

Henry RichardAbaty Ystrad Fflur

Ar fap y trefi →

Pobl Tregaron

c. 1530–1609

Twm Siôn Cati

Y Robin Hood Cymreig (wedi’i gofnodi)

Thomas Jones o Dregaron, bardd ac achyddwr, a gofir yn nhraddodiad Cymru fel herwr cyfrwys bryniau Ceredigion.

Twm Siôn Cati
1812–1888

Henry Richard

Apostol Heddwch (wedi’i gofnodi)

AS Merthyr a ymgyrchodd dros gyflafareddu rhyngwladol a thros hawliau tenantiaid Cymru.

Henry Richard

Ar y llinell amser

  1. Twm Siôn Cati

    Mae Thomas Jones o Dregaron yn derbyn pardwn brenhinol. Daw’n herodr ac yn achyddwr, ac mae traddodiad yn ei gofio fel Robin Hood Cymru.

    Twm Siôn Cati

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf