

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin
Sir Gaerfyrddin
Pumsaint
Wrth ymyl Dolaucothi, yr unig fwynglawdd aur Rhufeinig y gwyddys amdano ym Mhrydain.
Llun: Neuadd y Coroni, Pumsaint · Ian Capper, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Saif Pumsaint, yn nyffryn Cothi, ger Dolaucothi, yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain.FfynonellauDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Mwynfeydd Aur Dolaucothi, hefyd Mwynglawdd Aur Ogofau, mwynfeydd Rhufeinig ar yr wyneb a than ddaear yn nyffryn Cothi ger Pumsaint, Sir Gaerfyrddin, ar Ystâd Dolaucothi yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol; yr unig fwynfeydd aur Cymreig y tu allan i wregys aur Dolgellau a’r unig fwynfeydd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; heneb gofrestredig, bwysig am ddangos technoleg Rufeinig ddatblygedig; efallai i weithio aur ddechrau yn Oes yr Efydd drwy olchi graean yr afon; mae’n debyg i Frontinus, llywodraethwr o OC 74, sefydlu’r gaer ym Mhumsaint, Luentinum yn Ptolemi, a ddaliwyd o tua OC 78 hyd 125; dengys crochenwaith o gronfa Melin-y-Milwyr i’r mwynfeydd gael eu gweithio hyd ddiwedd y 3edd ganrif o leiaf; mae celc o addurniadau aur o’r 18fed ganrif, yn cynnwys tlws olwyn a breichledau neidr, yn yr Amgueddfa Brydeinig; cafodd Henry De la Beche fwyn aur yma yn 1844; daeth y Rhufeiniaid â dŵr ar hyd traphontydd a ffrydiau, y hiraf tua 7 milltir (11 km) o geunant ar afon Cothi â graddiant o 1 mewn 800, a’i storio mewn tanciau i’w ollwng yn rhuthr a sgubai’r pridd ymaith i ddangos y gwythiennau aur (‘hushing’, a ddisgrifiwyd gan Plinius yr Hynaf); dilynodd pyllau agored y gwythiennau; golchai’r dŵr y mwyn mâl hefyd; cafwyd darn o olwyn ddŵr Rufeinig i sychu’r gweithfeydd dwfn yn y 1930au; mae Carreg Pumsaint, â phantiau a wnaed gan forthwyl a weithid gan ddŵr, yn rhoi peth o’r dystiolaeth gynharaf yn unman am forthwylion o’r fath yn malu mwyn.Dolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.
| Caer Rufeinig | tua 78–125 OCFfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941. |
|---|---|
| Dyfrbont Rufeinig | tua 7 milltir o hydFfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941. |
| Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol | ers 1941FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941. |
Aur cyn Rhufain
Efallai i aur gael ei ennill yma gyntaf yn Oes yr Efydd, drwy olchi graean yr afon. Mae’n debyg mai Frontinus, llywodraethwr o 74 OC, a sefydlodd y gaer Rufeinig ym Mhumsaint, a alwai Ptolemi yn Luentinum.FfynhonnellDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Mwynfeydd Aur Dolaucothi, hefyd Mwynglawdd Aur Ogofau, mwynfeydd Rhufeinig ar yr wyneb a than ddaear yn nyffryn Cothi ger Pumsaint, Sir Gaerfyrddin, ar Ystâd Dolaucothi yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol; yr unig fwynfeydd aur Cymreig y tu allan i wregys aur Dolgellau a’r unig fwynfeydd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; heneb gofrestredig, bwysig am ddangos technoleg Rufeinig ddatblygedig; efallai i weithio aur ddechrau yn Oes yr Efydd drwy olchi graean yr afon; mae’n debyg i Frontinus, llywodraethwr o OC 74, sefydlu’r gaer ym Mhumsaint, Luentinum yn Ptolemi, a ddaliwyd o tua OC 78 hyd 125; dengys crochenwaith o gronfa Melin-y-Milwyr i’r mwynfeydd gael eu gweithio hyd ddiwedd y 3edd ganrif o leiaf; mae celc o addurniadau aur o’r 18fed ganrif, yn cynnwys tlws olwyn a breichledau neidr, yn yr Amgueddfa Brydeinig; cafodd Henry De la Beche fwyn aur yma yn 1844; daeth y Rhufeiniaid â dŵr ar hyd traphontydd a ffrydiau, y hiraf tua 7 milltir (11 km) o geunant ar afon Cothi â graddiant o 1 mewn 800, a’i storio mewn tanciau i’w ollwng yn rhuthr a sgubai’r pridd ymaith i ddangos y gwythiennau aur (‘hushing’, a ddisgrifiwyd gan Plinius yr Hynaf); dilynodd pyllau agored y gwythiennau; golchai’r dŵr y mwyn mâl hefyd; cafwyd darn o olwyn ddŵr Rufeinig i sychu’r gweithfeydd dwfn yn y 1930au; mae Carreg Pumsaint, â phantiau a wnaed gan forthwyl a weithid gan ddŵr, yn rhoi peth o’r dystiolaeth gynharaf yn unman am forthwylion o’r fath yn malu mwyn.
Peirianwyr Rhufain
Daeth y Rhufeiniaid â dŵr o’r Cothi ar hyd dyfrbont tua saith milltir o hyd, yn disgyn un droedfedd ym mhob 800, i lenwi tanciau a golchi ochr y bryn i ffwrdd â llifogydd. Cloddiasant bydewau agored a thwneli, a gweithiwyd y mwyngloddiau hyd ddiwedd y 200au o leiaf.FfynonellauDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.Dolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Mwynfeydd Aur Dolaucothi, hefyd Mwynglawdd Aur Ogofau, mwynfeydd Rhufeinig ar yr wyneb a than ddaear yn nyffryn Cothi ger Pumsaint, Sir Gaerfyrddin, ar Ystâd Dolaucothi yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol; yr unig fwynfeydd aur Cymreig y tu allan i wregys aur Dolgellau a’r unig fwynfeydd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; heneb gofrestredig, bwysig am ddangos technoleg Rufeinig ddatblygedig; efallai i weithio aur ddechrau yn Oes yr Efydd drwy olchi graean yr afon; mae’n debyg i Frontinus, llywodraethwr o OC 74, sefydlu’r gaer ym Mhumsaint, Luentinum yn Ptolemi, a ddaliwyd o tua OC 78 hyd 125; dengys crochenwaith o gronfa Melin-y-Milwyr i’r mwynfeydd gael eu gweithio hyd ddiwedd y 3edd ganrif o leiaf; mae celc o addurniadau aur o’r 18fed ganrif, yn cynnwys tlws olwyn a breichledau neidr, yn yr Amgueddfa Brydeinig; cafodd Henry De la Beche fwyn aur yma yn 1844; daeth y Rhufeiniaid â dŵr ar hyd traphontydd a ffrydiau, y hiraf tua 7 milltir (11 km) o geunant ar afon Cothi â graddiant o 1 mewn 800, a’i storio mewn tanciau i’w ollwng yn rhuthr a sgubai’r pridd ymaith i ddangos y gwythiennau aur (‘hushing’, a ddisgrifiwyd gan Plinius yr Hynaf); dilynodd pyllau agored y gwythiennau; golchai’r dŵr y mwyn mâl hefyd; cafwyd darn o olwyn ddŵr Rufeinig i sychu’r gweithfeydd dwfn yn y 1930au; mae Carreg Pumsaint, â phantiau a wnaed gan forthwyl a weithid gan ddŵr, yn rhoi peth o’r dystiolaeth gynharaf yn unman am forthwylion o’r fath yn malu mwyn.
Trysorau
Mae rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol, ac mae gemwaith aur a gafwyd yn y 1700au, gyda thlws olwyn a breichledau ar ffurf nadroedd, yn yr Amgueddfa Brydeinig.FfynonellauDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.Dolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Mwynfeydd Aur Dolaucothi, hefyd Mwynglawdd Aur Ogofau, mwynfeydd Rhufeinig ar yr wyneb a than ddaear yn nyffryn Cothi ger Pumsaint, Sir Gaerfyrddin, ar Ystâd Dolaucothi yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol; yr unig fwynfeydd aur Cymreig y tu allan i wregys aur Dolgellau a’r unig fwynfeydd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; heneb gofrestredig, bwysig am ddangos technoleg Rufeinig ddatblygedig; efallai i weithio aur ddechrau yn Oes yr Efydd drwy olchi graean yr afon; mae’n debyg i Frontinus, llywodraethwr o OC 74, sefydlu’r gaer ym Mhumsaint, Luentinum yn Ptolemi, a ddaliwyd o tua OC 78 hyd 125; dengys crochenwaith o gronfa Melin-y-Milwyr i’r mwynfeydd gael eu gweithio hyd ddiwedd y 3edd ganrif o leiaf; mae celc o addurniadau aur o’r 18fed ganrif, yn cynnwys tlws olwyn a breichledau neidr, yn yr Amgueddfa Brydeinig; cafodd Henry De la Beche fwyn aur yma yn 1844; daeth y Rhufeiniaid â dŵr ar hyd traphontydd a ffrydiau, y hiraf tua 7 milltir (11 km) o geunant ar afon Cothi â graddiant o 1 mewn 800, a’i storio mewn tanciau i’w ollwng yn rhuthr a sgubai’r pridd ymaith i ddangos y gwythiennau aur (‘hushing’, a ddisgrifiwyd gan Plinius yr Hynaf); dilynodd pyllau agored y gwythiennau; golchai’r dŵr y mwyn mâl hefyd; cafwyd darn o olwyn ddŵr Rufeinig i sychu’r gweithfeydd dwfn yn y 1930au; mae Carreg Pumsaint, â phantiau a wnaed gan forthwyl a weithid gan ddŵr, yn rhoi peth o’r dystiolaeth gynharaf yn unman am forthwylion o’r fath yn malu mwyn.
Cloddio diweddarach
Cafodd Henry De la Beche fwyn aur yma eto yn 1844, a chaeodd y gwaith o’r diwedd yn 1938. Ers 1941 mae’r mwyngloddiau’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.FfynonellauDolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Mwynfeydd Aur Dolaucothi, hefyd Mwynglawdd Aur Ogofau, mwynfeydd Rhufeinig ar yr wyneb a than ddaear yn nyffryn Cothi ger Pumsaint, Sir Gaerfyrddin, ar Ystâd Dolaucothi yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol; yr unig fwynfeydd aur Cymreig y tu allan i wregys aur Dolgellau a’r unig fwynfeydd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; heneb gofrestredig, bwysig am ddangos technoleg Rufeinig ddatblygedig; efallai i weithio aur ddechrau yn Oes yr Efydd drwy olchi graean yr afon; mae’n debyg i Frontinus, llywodraethwr o OC 74, sefydlu’r gaer ym Mhumsaint, Luentinum yn Ptolemi, a ddaliwyd o tua OC 78 hyd 125; dengys crochenwaith o gronfa Melin-y-Milwyr i’r mwynfeydd gael eu gweithio hyd ddiwedd y 3edd ganrif o leiaf; mae celc o addurniadau aur o’r 18fed ganrif, yn cynnwys tlws olwyn a breichledau neidr, yn yr Amgueddfa Brydeinig; cafodd Henry De la Beche fwyn aur yma yn 1844; daeth y Rhufeiniaid â dŵr ar hyd traphontydd a ffrydiau, y hiraf tua 7 milltir (11 km) o geunant ar afon Cothi â graddiant o 1 mewn 800, a’i storio mewn tanciau i’w ollwng yn rhuthr a sgubai’r pridd ymaith i ddangos y gwythiennau aur (‘hushing’, a ddisgrifiwyd gan Plinius yr Hynaf); dilynodd pyllau agored y gwythiennau; golchai’r dŵr y mwyn mâl hefyd; cafwyd darn o olwyn ddŵr Rufeinig i sychu’r gweithfeydd dwfn yn y 1930au; mae Carreg Pumsaint, â phantiau a wnaed gan forthwyl a weithid gan ddŵr, yn rhoi peth o’r dystiolaeth gynharaf yn unman am forthwylion o’r fath yn malu mwyn.Dolaucothi Gold Mines ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Burnham a Burnham, Dolaucothi-Pumsaint (2004), a Lewis a Jones (1969) (Saesneg)Yr unig fwyngloddiau aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain; caer ym Mhumsaint o tua OC 78 hyd 125; parhaodd y cloddio hyd ddiwedd y drydedd ganrif; dyfrffos o’r Cothi tua 7 milltir (11 km) o hyd, yn disgyn 1 mewn 800, yn bwydo tanciau i olchi’r llethr â llifogydd o ddŵr; pyllau agored a lefelau; rhan o olwyn ddraenio Rufeinig a gafwyd yn 1935 yn yr Amgueddfa Genedlaethol; mae gemwaith aur Rhufeinig a gafwyd yn y ddeunawfed ganrif yn yr Amgueddfa Brydeinig; caeodd y gwaith yn 1938 ac mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941.
Cestyll gerllaw
Ar y llinell amser
Aur Rhufeinig Dolaucothi (archaeoleg)
Mae peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur yn nyffryn Cothi, gan ddefnyddio dyfrffosydd i olchi’r llethrau. Dyma’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain.
Aur Rhufeinig Dolaucothi
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




