Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ceredigion

Ceredigion

Llandysul

Tref wlân ar lan Teifi, ac ers 1892 cartref Gwasg Gomer, un o gyhoeddwyr mawr llyfrau Cymraeg.

Llun: Llandysul · Breckenheimer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Ceredigion52.041° N, 4.309° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Llandysul: llan Tysul

Llandysul

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • dysul Tysul Santo Tysul (treiglad meddal: t → d)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Tyfodd Llandysul, ‘llan Sant Tysul’, wrth ryd dros y Teifi, yn y dyffryn a fu’n gartref i ddiwydiant gwlân Cymru.

Sant Tysul462–554
Gwasg Gomer1892
Ysgolion Sul Calan Heners 1833

Eglwys Sant Tysul

Sefydlodd Tysul ei eglwys wrth ryd dros y Teifi, ar safle eglwys o’r 500au. Mae’r eglwys garreg bresennol o’r 1200au, bu ei tho’n do gwellt hyd 1783, ac mae hen allor ag arysgrif Gristnogol gynnar wedi’i chodi i mewn i allor Capel Mair.

Gwlân y Teifi

Codwyd llawer o felinau gwlân yn nyffryn Teifi yn yr 1800au, ac roedd gan y dref ei ffatri crysau gwlanen ei hun.

Gwasg Gomer

Dechreuodd John David Lewis drwy werthu llyfrau o gornel siop groser ei dad, ac yn 1892 sefydlodd Wasg Gomer yn y dref.

Calan Hen

Pan gollwyd un diwrnod ar ddeg wrth newid y calendr yn 1752, cadwodd Llandysul ei hen Ddydd Calan. Yn 1833 trodd y Parchedig Enoch James chwarae pêl y dydd yn gynulliad o’r Ysgolion Sul, sy’n ateb yr holwyddoreg ac yn adrodd yr ysgrythur, ac mae’r arfer yn parhau heddiw.

Pobl

Ganed Christmas Evans, y pregethwr mawr gyda’r Bedyddwyr, ger Llandysul ar Ddydd Nadolig 1766, a ganed T. Llew Jones, un o awduron mwyaf poblogaidd llyfrau plant Cymraeg, ym Mhentre-cwrt gerllaw yn 1915. Mae’r bardd Menna Elfyn o’r dref.

Ar fap y trefi →

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf