Syr Rhys ap Thomas
Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.
Syr Rhys ap Thomas
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin
Sir Gaerfyrddin
Cododd Maredudd ap Rhys y castell tua 1240. Sefydlwyd y wasg argraffu gyntaf yng Nghymru gan Isaac Carter yn Atpar, dros y bont, yn 1718.
Llun: Castellnewydd Emlyn a’i gastell o’r awyr · Trehywel, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Castellnewydd Emlyn: y castell newydd yn Emlyn, hen gantref
Castellnewydd Emlyn
Newcastle Emlyn
Tyfodd Castellnewydd Emlyn o amgylch ei gastell ar y Teifi, a dros yr afon yn Adpar dechreuodd y wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru weithio yn 1718.FfynonellauNewcastle Emlyn ↗Wikipedia (Saesneg)Castellnewydd Emlyn, a dyfodd o amgylch ei gastell o’r 13eg ganrif, a enwir gyntaf ym Mrut y Tywysogion yn 1215, pan gipiodd Llywelyn Fawr ef; cipiodd y Cymry ef yng ngwrthryfel 1287–88, a chipiodd Owain Glyndŵr ef yn 1403; roedd Adpar dros y Teifi, Trefhedyn gynt, yn fwrdeistref yn ei hawl ei hun; gorffennwyd Neuadd Cawdor yn 1892; cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Teifi y dref yn 1895; ailagorodd yr hufenfa yn 1932 i wneud caws; daeth Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn 1981; yn 2011 siaradai 54% Gymraeg; roedd y nofelydd Allen Raine (1836–1908) o’r dref; poblogaeth 1,883 yn 2011 gydag Adpar.Carter, Isaac (died 1741), printer ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Brodor o Sir Gaerfyrddin, ac iddo’r anrhydedd o sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Adpar (a elwir hefyd Trefhedyn) ym mhlwyf Llandyfrïog, Ceredigion, yn 1718; hyd y gwyddys, y ddau waith cyntaf o’r wasg oedd Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau; daeth o leiaf dri gwaith mwy o Adpar: Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa (1719), Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol (1722) ac Y Christion Cyffredin (1724); symudwyd y wasg i Gaerfyrddin tua 1725, ac oddi yno daeth Maddeuant i’r Edifeiriol (1725), Gwaith a Gwobr Ffyddlon Weinidogion yr Efengyl (1729), Llythyr Bugeilaidd (1729), Y Cyfrif Cywiraf o’r Pechod Gwreiddiol (1730) a Tharian Cristnogrwydd (1733); priododd Ann Lewis yng Nghenarth ar 11 Ionawr 1721, a’i gladdu yn San Pedr, Caerfyrddin, ar 4 Mai 1741.
| Enwi’r castell gyntaf | 1215FfynhonnellNewcastle Emlyn ↗Wikipedia (Saesneg)Castellnewydd Emlyn, a dyfodd o amgylch ei gastell o’r 13eg ganrif, a enwir gyntaf ym Mrut y Tywysogion yn 1215, pan gipiodd Llywelyn Fawr ef; cipiodd y Cymry ef yng ngwrthryfel 1287–88, a chipiodd Owain Glyndŵr ef yn 1403; roedd Adpar dros y Teifi, Trefhedyn gynt, yn fwrdeistref yn ei hawl ei hun; gorffennwyd Neuadd Cawdor yn 1892; cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Teifi y dref yn 1895; ailagorodd yr hufenfa yn 1932 i wneud caws; daeth Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn 1981; yn 2011 siaradai 54% Gymraeg; roedd y nofelydd Allen Raine (1836–1908) o’r dref; poblogaeth 1,883 yn 2011 gydag Adpar. |
|---|---|
| Gwasg Isaac Carter yn Adpar | 1718FfynhonnellCarter, Isaac (died 1741), printer ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Brodor o Sir Gaerfyrddin, ac iddo’r anrhydedd o sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Adpar (a elwir hefyd Trefhedyn) ym mhlwyf Llandyfrïog, Ceredigion, yn 1718; hyd y gwyddys, y ddau waith cyntaf o’r wasg oedd Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau; daeth o leiaf dri gwaith mwy o Adpar: Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa (1719), Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol (1722) ac Y Christion Cyffredin (1724); symudwyd y wasg i Gaerfyrddin tua 1725, ac oddi yno daeth Maddeuant i’r Edifeiriol (1725), Gwaith a Gwobr Ffyddlon Weinidogion yr Efengyl (1729), Llythyr Bugeilaidd (1729), Y Cyfrif Cywiraf o’r Pechod Gwreiddiol (1730) a Tharian Cristnogrwydd (1733); priododd Ann Lewis yng Nghenarth ar 11 Ionawr 1721, a’i gladdu yn San Pedr, Caerfyrddin, ar 4 Mai 1741. |
| Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd | 1981FfynhonnellNewcastle Emlyn ↗Wikipedia (Saesneg)Castellnewydd Emlyn, a dyfodd o amgylch ei gastell o’r 13eg ganrif, a enwir gyntaf ym Mrut y Tywysogion yn 1215, pan gipiodd Llywelyn Fawr ef; cipiodd y Cymry ef yng ngwrthryfel 1287–88, a chipiodd Owain Glyndŵr ef yn 1403; roedd Adpar dros y Teifi, Trefhedyn gynt, yn fwrdeistref yn ei hawl ei hun; gorffennwyd Neuadd Cawdor yn 1892; cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Teifi y dref yn 1895; ailagorodd yr hufenfa yn 1932 i wneud caws; daeth Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn 1981; yn 2011 siaradai 54% Gymraeg; roedd y nofelydd Allen Raine (1836–1908) o’r dref; poblogaeth 1,883 yn 2011 gydag Adpar. |
Enwir y castell gyntaf ym Mrut y Tywysogion yn 1215, pan gipiodd Llywelyn Fawr ef. Yn 1287 cododd Rhys ap Maredudd, gor-ŵyr yr Arglwydd Rhys, a chipiodd y Cymry ef, ac ym mis Gorffennaf 1403 cipiodd Owain Glyndŵr ef.FfynonellauNewcastle Emlyn ↗Wikipedia (Saesneg)Castellnewydd Emlyn, a dyfodd o amgylch ei gastell o’r 13eg ganrif, a enwir gyntaf ym Mrut y Tywysogion yn 1215, pan gipiodd Llywelyn Fawr ef; cipiodd y Cymry ef yng ngwrthryfel 1287–88, a chipiodd Owain Glyndŵr ef yn 1403; roedd Adpar dros y Teifi, Trefhedyn gynt, yn fwrdeistref yn ei hawl ei hun; gorffennwyd Neuadd Cawdor yn 1892; cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Teifi y dref yn 1895; ailagorodd yr hufenfa yn 1932 i wneud caws; daeth Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn 1981; yn 2011 siaradai 54% Gymraeg; roedd y nofelydd Allen Raine (1836–1908) o’r dref; poblogaeth 1,883 yn 2011 gydag Adpar.Rhys ap Maredudd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1250, bu farw 2 Mehefin 1292; gor-ŵyr i’r Arglwydd Rhys, arglwydd y Cantref Mawr o 1271, a’i gwelai ei hun yn geidwad Dinefwr; Dryslwyn oedd ei brif gartref am na roddai Edward I Ddinefwr iddo; bu gyda’r brenin yn 1277 ac yn 1282–83 a gobeithiai ennill rhagor o’i hen dreftadaeth, ond ni ddaeth grant; yn 1287, ac Edward yng Ngwasgwyn, cododd a chymryd y rhan fwyaf o Ystrad Tywi, gan gynnwys Dinefwr a Charreg Cennen; torrodd y gwrthryfel allan eto ym mis Tachwedd, a syrthiodd Castellnewydd Emlyn, ei gadarnle olaf, ym mis Ionawr 1288 wedi gwarchae o ddeng niwrnod; aeth ynghudd, fe’i daliwyd yn 1291 a’i ddienyddio yng Nghaerefrog yn 1292.Owain Glyndŵr timeline: 1403 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)3 Gorffennaf 1403: wedi gwarchae ar gastell Llanymddyfri, symudodd byddin Owain i lawr dyffryn Tywi; yn Llandeilo Fawr ymunodd â Henry Dwn, a oedd wedi ymosod ar Ddinefwr; ar 5 Gorffennaf ymosododd ef ac 800 o wŷr ar Garreg Cennen; ym mis Gorffennaf cymerodd Ddryslwyn, Llansteffan a Chastellnewydd Emlyn, a Chaerfyrddin ar 6 Gorffennaf; ar 8 Gorffennaf ymwelodd â Hopcyn ap Tomas ab Einion, ‘meistr ar y Brut’; erbyn Rhagfyr 1403 daliai bron y cyfan o Gymru.
Yn 1718 sefydlodd Isaac Carter y wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru yn Adpar, Trefhedyn bryd hynny, dros y Teifi. Ei gweithiau cyntaf hysbys oedd dwy gân Gymraeg, yn eu plith Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas, a thua 1725 symudodd y wasg i Gaerfyrddin.FfynhonnellCarter, Isaac (died 1741), printer ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Brodor o Sir Gaerfyrddin, ac iddo’r anrhydedd o sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Adpar (a elwir hefyd Trefhedyn) ym mhlwyf Llandyfrïog, Ceredigion, yn 1718; hyd y gwyddys, y ddau waith cyntaf o’r wasg oedd Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas a Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau; daeth o leiaf dri gwaith mwy o Adpar: Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa (1719), Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol (1722) ac Y Christion Cyffredin (1724); symudwyd y wasg i Gaerfyrddin tua 1725, ac oddi yno daeth Maddeuant i’r Edifeiriol (1725), Gwaith a Gwobr Ffyddlon Weinidogion yr Efengyl (1729), Llythyr Bugeilaidd (1729), Y Cyfrif Cywiraf o’r Pechod Gwreiddiol (1730) a Tharian Cristnogrwydd (1733); priododd Ann Lewis yng Nghenarth ar 11 Ionawr 1721, a’i gladdu yn San Pedr, Caerfyrddin, ar 4 Mai 1741.
Yn 1904 daeth Evan Roberts i Gastellnewydd Emlyn i astudio ar gyfer y weinidogaeth, a thra oedd yno, mewn oedfa ym Mlaenannerch, cafodd y profiad a luniodd ei bregethu yn y diwygiad mawr.FfynonellauEvan Roberts (minister) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yng Nghasllwchwr ar 8 Mehefin 1878; bu’n gweithio yn y pyllau gyda’i dad o un ar ddeg hyd dair ar hugain oed, yna’n brentis gof; yn 1904 aeth i Gastellnewydd Emlyn i baratoi at y weinidogaeth, ac mewn oedfa gan Seth Joshua ym Mlaenannerch cafodd y profiad a luniodd ei bregethu; ei bedwar pwynt oedd cyffesu pob pechod hysbys, rhoi heibio bopeth amheus, ufuddhau i’r Ysbryd ar unwaith a chyffesu Crist yn gyhoeddus; ym mis Mehefin 1905 pregethodd i 6,000 o bobl yn yr awyr agored yn Rhosneigr; bu farw ar 29 Ionawr 1951 a’i gladdu y tu ôl i Gapel Moriah, Casllwchwr.Evan Roberts (minister) ↗Wikipedia (Saesneg)Evan John Roberts (8 Mehefin 1878 – 29 Ionawr 1951), pregethwr o Gymro ac un o ffigurau blaenllaw Diwygiad 1904–1905; ganed yng Nghasllwchwr, un o dri mab a phum merch Henry a Hannah Roberts; fe’i magwyd ar aelwyd Fethodistaidd Galfinaidd, yn blentyn ymroddgar a ddysgai’r ysgrythur ar ei gof gyda’r nos; o 11 i 23 oed gweithiodd yn y pyllau glo gyda’i dad, yna’n brentis i’w ewythr, gof ym Mhontarddulais; treuliai oriau lawer bob wythnos yn gweddïo; soniodd am weledigaeth o ‘Gymru gyfan yn cael ei chodi i’r nef’ a gofynnodd a allai Duw ‘roi i ni 100,000 o eneidiau’; adroddid nifer y dychweledigion bob dydd yn y Western Mail; yn 1904 dechreuodd astudio am y weinidogaeth yng Nghastellnewydd Emlyn; mewn oedfa gan Seth Joshua ym Mlaenannerch daeth i gredu ym ‘Medydd yr Ysbryd’; yn Hydref 1904 dechreuodd annerch cyfarfodydd bychain, a chyn hir denai gynulleidfaoedd o filoedd; o fewn pythefnos roedd y diwygiad yn newyddion cenedlaethol, a theithiodd ef, ei frawd Dan a’i gyfaill Sidney Evans y wlad; roedd pedwar pwynt i’w neges: cyffesu pob pechod hysbys, bwrw allan bob peth amheus o’ch bywyd, bod yn barod i ufuddhau i’r Ysbryd ar unwaith, a chyffesu Crist yn gyhoeddus; parhâi’r cyfarfodydd am oriau; cyffeswyd camweddau, newidiwyd bywydau ac aeth y tafarnau o fod yn llawn i fod yn wag; yn Nhrecynon cerddai o un capel gorlawn i’r llall; dywedid na allai merlod y pwll ddeall gorchmynion y glowyr wedi i’w hiaith gael ei glanhau; cynorthwyid ef gan y cantoresau Annie M. Rees o Gorseinon a May John; ym Mehefin 1905 pregethodd i 6,000 o bobl yn yr awyr agored yn Rhosneigr; ysgrifennodd farddoniaeth; bu’n byw yn Brighton am rai blynyddoedd o 1921; tua 1926 trefnwyd cyfarfodydd iddo yng Nghasllwchwr; yn angladd ei dad yn 1928 dywedodd tystion fod ei weddi mor nerthol nes iddynt dybio y torrai diwygiad allan eto; treuliodd ei flynyddoedd olaf yng Nghaerdydd a bu farw yn 1951, yn 72 oed; claddwyd y tu ôl i Gapel Moriah, Casllwchwr, lle mae colofn goffa iddo; yn 2005 troes Mal Pope ei hanes yn sioe gerdd, Amazing Grace.
Gorffennwyd Neuadd Cawdor yn 1892 a chyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Teifi y dref yn 1895. Daeth Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn 1981, roedd y nofelydd Allen Raine o’r dref, ac yn 2011 siaradai dros hanner y bobl, 54%, Gymraeg.FfynhonnellNewcastle Emlyn ↗Wikipedia (Saesneg)Castellnewydd Emlyn, a dyfodd o amgylch ei gastell o’r 13eg ganrif, a enwir gyntaf ym Mrut y Tywysogion yn 1215, pan gipiodd Llywelyn Fawr ef; cipiodd y Cymry ef yng ngwrthryfel 1287–88, a chipiodd Owain Glyndŵr ef yn 1403; roedd Adpar dros y Teifi, Trefhedyn gynt, yn fwrdeistref yn ei hawl ei hun; gorffennwyd Neuadd Cawdor yn 1892; cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Teifi y dref yn 1895; ailagorodd yr hufenfa yn 1932 i wneud caws; daeth Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn 1981; yn 2011 siaradai 54% Gymraeg; roedd y nofelydd Allen Raine (1836–1908) o’r dref; poblogaeth 1,883 yn 2011 gydag Adpar.
Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.
Syr Rhys ap ThomasArgraffydd a sefydlodd y wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn, yn 1718.
Isaac CarterMae Isaac Carter yn sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn.
Argraffu’n dod i GymruFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf