Syr O. M. Edwards
Y gŵr a roddodd ei hanes yn ôl i Gymru (wedi’i gofnodi)Hanesydd o Lanuwchllyn a ysgrifennodd i bobl gyffredin Cymru, sefydlodd Cymru’r Plant a rhoi’r Gymraeg yn ôl yn yr ysgolion.
Syr O. M. Edwards

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd
Gwynedd
Ganwyd O. M. Edwards yma yn 1858, a sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru yma yn 1922. Saif y gaer Rufeinig Caer Gai ar y bryn ger y pentref.
Llun: Pentref Llanuwchllyn · User:Black Kite, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanuwchllyn: yr eglwys uwchlaw’r llyn, ym mhen Llyn Tegid
Llanuwchllyn
Yn 2011 roedd gan Lanuwchllyn’r ail gyfran uchaf o siaradwyr Cymraeg o unrhyw gymuned yng Nghymru, a hi yw cartref O. M. Edwards a gwersyll cyntaf yr Urdd.FfynonellauLlanuwchllyn ↗Wikipedia (Saesneg)617 o bobl yn 2011 dros 116.93 km², un o’r cymunedau prinnaf eu pobl yng Nghymru; siaradai 83.5% o’r bobl dros dair oed Gymraeg yn 2011, yr ail uchaf o unrhyw gymuned yng Nghymru, ac 83.9% yn 2021; ganed O. M. Edwards (1858–1920), hanesydd, addysgwr ac awdur, yma; mae Caer Gai, caer Rufeinig ger y pentref, y dywed traddodiad mai cartref Cai ydoedd, yn Radd II*; mae pencadlys Rheilffordd Llyn Tegid yng ngorsaf Llanuwchllyn, ar hen lein y Great Western o Riwabon i’r Bermo.Ifan ab Owen Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Ifan ab Owen Edwards (25 Gorffennaf 1895 – 23 Ionawr 1970), academydd, awdur a gwneuthurwr ffilmiau o Gymro, sy’n fwyaf adnabyddus fel sylfaenydd Urdd Gobaith Cymru; ganed yn Nhremaran, Llanuwchllyn; gwasanaethodd gyda Chorfflu Gwasanaeth y Fyddin ar Ffrynt y Gorllewin; hanes yng Ngholeg Lincoln, Rhydychen; athro a darlithydd 1920–48; yn 1922 arweiniodd ei lythyr i Cymru’r Plant at sefydlu’r Urdd; sefydlwyd y gangen leol gyntaf yn Nhreuddyn; cynhaliwyd gwersyll cyntaf yr Urdd yn Llanuwchllyn yn 1928 dan ei gyfarwyddyd; gyda J. Ellis Williams gwnaeth y ffilm sain Gymraeg gyntaf, Y Chwarelwr; urddwyd yn farchog yn 1947 am ei waith ieuenctid; cyfarwyddwr Television Wales and the West a anogodd raglenni Cymraeg; daeth ei fab Owen Edwards yn brif weithredwr cyntaf S4C.
| Siaradwyr Cymraeg yn 2021 | 83.9%FfynhonnellLlanuwchllyn ↗Wikipedia (Saesneg)617 o bobl yn 2011 dros 116.93 km², un o’r cymunedau prinnaf eu pobl yng Nghymru; siaradai 83.5% o’r bobl dros dair oed Gymraeg yn 2011, yr ail uchaf o unrhyw gymuned yng Nghymru, ac 83.9% yn 2021; ganed O. M. Edwards (1858–1920), hanesydd, addysgwr ac awdur, yma; mae Caer Gai, caer Rufeinig ger y pentref, y dywed traddodiad mai cartref Cai ydoedd, yn Radd II*; mae pencadlys Rheilffordd Llyn Tegid yng ngorsaf Llanuwchllyn, ar hen lein y Great Western o Riwabon i’r Bermo. |
|---|---|
| Sefydlu’r Urdd | 25 Ionawr 1922FfynhonnellUrdd Gobaith Cymru ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i ffurfiwyd ar 25 Ionawr 1922 gan Syr Ifan ab Owen Edwards, a ysgrifennodd yng Nghymru’r Plant fod plant, y dyddiau hyn, mewn llawer pentref ac yn y rhan fwyaf o drefi Cymru, yn chwarae ac yn darllen yn Saesneg; tua 55,000 o aelodau yn 2021, a 4 miliwn o blant a phobl ifanc wedi cymryd rhan er 1922; canolfannau yn Llangrannog, Glan-llyn, Bae Caerdydd a Phentre Ifan; mae ei Eisteddfod, i rai 7 i 25 oed, gyda’r ŵyl ieuenctid fwyaf yn Ewrop. |
| Gwersyll cyntaf yr Urdd | 1928FfynhonnellIfan ab Owen Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Ifan ab Owen Edwards (25 Gorffennaf 1895 – 23 Ionawr 1970), academydd, awdur a gwneuthurwr ffilmiau o Gymro, sy’n fwyaf adnabyddus fel sylfaenydd Urdd Gobaith Cymru; ganed yn Nhremaran, Llanuwchllyn; gwasanaethodd gyda Chorfflu Gwasanaeth y Fyddin ar Ffrynt y Gorllewin; hanes yng Ngholeg Lincoln, Rhydychen; athro a darlithydd 1920–48; yn 1922 arweiniodd ei lythyr i Cymru’r Plant at sefydlu’r Urdd; sefydlwyd y gangen leol gyntaf yn Nhreuddyn; cynhaliwyd gwersyll cyntaf yr Urdd yn Llanuwchllyn yn 1928 dan ei gyfarwyddyd; gyda J. Ellis Williams gwnaeth y ffilm sain Gymraeg gyntaf, Y Chwarelwr; urddwyd yn farchog yn 1947 am ei waith ieuenctid; cyfarwyddwr Television Wales and the West a anogodd raglenni Cymraeg; daeth ei fab Owen Edwards yn brif weithredwr cyntaf S4C. |
Ganed O. M. Edwards yng Nghoed-y-pry ar 26 Rhagfyr 1858. Sefydlodd Cymru’r Plant yn 1892, ac fel Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru o 1907 cymerodd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru. Bu farw yn Llanuwchllyn ar 15 Mai 1920.FfynonellauOwen Morgan Edwards ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Llanuwchllyn, 26 Rhagfyr 1858; bu farw yno 15 Mai 1920. Sefydlodd Cymru’r Plant (1892); Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru (1907), a gymerodd y camau cyntaf i sicrhau dysgu’r Gymraeg yn ysgolion Cymru.Owen Morgan Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920), O. M. Edwards, hanesydd, addysgwr ac awdur o Gymru; ganed yn Llanuwchllyn ger y Bala, mab hynaf Owen a Beti Edwards o Goed y Pry; disgrifia ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); roedd Llanuwchllyn yn gryf ei Chymraeg, ond defnyddid y Welsh Not yn ysgol y pentref ac fel arfer am wddf Owen y byddai, yn gosb am siarad Cymraeg; astudiodd yn y Bala, Aberystwyth (1883), Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen (1884–87), gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol; drwy Gymdeithas Dafydd ap Gwilym daeth yn gyfaill i John Morris-Jones ac eraill amlwg ym mywyd Cymru; Cymrawd Coleg Lincoln a thiwtor hanes hyd 1907; yn 1907 Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru, gan gymryd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru; dechreuodd a golygodd Cymru (1891) a Cymru’r Plant (1892), i ennyn diddordeb pobl Cymru yn eu hiaith a’u hanes eu hunain; mae Cartrefi Cymru yn disgrifio ymweliadau â chartrefi enwogion; Cyfres y Fil, 37 cyfrol o glasuron Cymraeg; adeiladodd Neuadd Wen yn Llanuwchllyn yn 1907; AS Rhyddfrydol Meirionnydd o 1899 wedi marw T. E. Ellis; marchog 1916, D.Litt. Prifysgol Cymru 1918; bu farw yn Llanuwchllyn yn 1920; sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru; ymhlith ei lyfrau mae O’r Bala i Geneva (1889), Ystraeon o Hanes Cymru (1894), Hanes Cymru (1895, 1899), Cartrefi Cymru (1896), Wales (1901), A Short History of Wales (1906), Llyfr Del (1906), Hwiangerddi (1911), Llyfr Nest (1913), Tro yn Llydaw a Tro yn y Wlad (1920).
Ganed ei fab Ifan ab Owen Edwards yn Nhremaran yn y pentref yn 1895. Sefydlodd ei lythyr yng Nghymru’r Plant yr Urdd ar 25 Ionawr 1922, a chynhaliwyd gwersyll cyntaf yr Urdd yn Llanuwchllyn yn 1928.FfynonellauIfan ab Owen Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Ifan ab Owen Edwards (25 Gorffennaf 1895 – 23 Ionawr 1970), academydd, awdur a gwneuthurwr ffilmiau o Gymro, sy’n fwyaf adnabyddus fel sylfaenydd Urdd Gobaith Cymru; ganed yn Nhremaran, Llanuwchllyn; gwasanaethodd gyda Chorfflu Gwasanaeth y Fyddin ar Ffrynt y Gorllewin; hanes yng Ngholeg Lincoln, Rhydychen; athro a darlithydd 1920–48; yn 1922 arweiniodd ei lythyr i Cymru’r Plant at sefydlu’r Urdd; sefydlwyd y gangen leol gyntaf yn Nhreuddyn; cynhaliwyd gwersyll cyntaf yr Urdd yn Llanuwchllyn yn 1928 dan ei gyfarwyddyd; gyda J. Ellis Williams gwnaeth y ffilm sain Gymraeg gyntaf, Y Chwarelwr; urddwyd yn farchog yn 1947 am ei waith ieuenctid; cyfarwyddwr Television Wales and the West a anogodd raglenni Cymraeg; daeth ei fab Owen Edwards yn brif weithredwr cyntaf S4C.Urdd Gobaith Cymru ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i ffurfiwyd ar 25 Ionawr 1922 gan Syr Ifan ab Owen Edwards, a ysgrifennodd yng Nghymru’r Plant fod plant, y dyddiau hyn, mewn llawer pentref ac yn y rhan fwyaf o drefi Cymru, yn chwarae ac yn darllen yn Saesneg; tua 55,000 o aelodau yn 2021, a 4 miliwn o blant a phobl ifanc wedi cymryd rhan er 1922; canolfannau yn Llangrannog, Glan-llyn, Bae Caerdydd a Phentre Ifan; mae ei Eisteddfod, i rai 7 i 25 oed, gyda’r ŵyl ieuenctid fwyaf yn Ewrop.
Ger y pentref mae Caer Gai, caer Rufeinig y dywed traddodiad Cymru mai cartref Cai, cydymaith Arthur, ydoedd.FfynhonnellLlanuwchllyn ↗Wikipedia (Saesneg)617 o bobl yn 2011 dros 116.93 km², un o’r cymunedau prinnaf eu pobl yng Nghymru; siaradai 83.5% o’r bobl dros dair oed Gymraeg yn 2011, yr ail uchaf o unrhyw gymuned yng Nghymru, ac 83.9% yn 2021; ganed O. M. Edwards (1858–1920), hanesydd, addysgwr ac awdur, yma; mae Caer Gai, caer Rufeinig ger y pentref, y dywed traddodiad mai cartref Cai ydoedd, yn Radd II*; mae pencadlys Rheilffordd Llyn Tegid yng ngorsaf Llanuwchllyn, ar hen lein y Great Western o Riwabon i’r Bermo.
Mae pencadlys Rheilffordd Llyn Tegid yng ngorsaf Llanuwchllyn, ar yr hen lein o Riwabon i’r Bermo.FfynhonnellLlanuwchllyn ↗Wikipedia (Saesneg)617 o bobl yn 2011 dros 116.93 km², un o’r cymunedau prinnaf eu pobl yng Nghymru; siaradai 83.5% o’r bobl dros dair oed Gymraeg yn 2011, yr ail uchaf o unrhyw gymuned yng Nghymru, ac 83.9% yn 2021; ganed O. M. Edwards (1858–1920), hanesydd, addysgwr ac awdur, yma; mae Caer Gai, caer Rufeinig ger y pentref, y dywed traddodiad mai cartref Cai ydoedd, yn Radd II*; mae pencadlys Rheilffordd Llyn Tegid yng ngorsaf Llanuwchllyn, ar hen lein y Great Western o Riwabon i’r Bermo.
Syr O. M. EdwardsIfan ab Owen Edwards
Ar fap y trefi →Hanesydd o Lanuwchllyn a ysgrifennodd i bobl gyffredin Cymru, sefydlodd Cymru’r Plant a rhoi’r Gymraeg yn ôl yn yr ysgolion.
Syr O. M. EdwardsSefydlodd Urdd Gobaith Cymru yn 1922 a’r ysgol Gymraeg gyntaf yn 1939.
Ifan ab Owen EdwardsCanwr ac ymgyrchydd o Frynaman y daeth ei gân Yma o Hyd yn anthem tîm pêl-droed Cymru yn 2022.
Dafydd IwanFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf