Hedd Wyn
Bardd y Gadair Ddu (wedi’i gofnodi)Ellis Humphrey Evans, bugail o Drawsfynydd, a enillodd gadair yr eisteddfod wythnosau ar ôl iddo gael ei ladd mewn brwydr.
Hedd Wyn

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd
Gwynedd
Cartref Hedd Wyn, y bardd a’r bugail a enillodd y Gadair yn 1917 wedi ei farw yn Passchendaele.
Llun: Stryd Fronwynion, Trawsfynydd · Eirian Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Trawsfynydd: traws y mynydd
Trawsfynydd
Saif Trawsfynydd uwchben ei lyn ym mryniau Meirionnydd. Gerllaw cododd y Rhufeiniaid Domen y Mur, ac o fferm yng Nghwm Prysor y daeth Hedd Wyn, bardd y Gadair Ddu.FfynonellauTrawsfynydd ↗Wikipedia (Saesneg)Trawsfynydd, pentref yng Ngwynedd; caer ac anheddiad Rhufeinig-Brydeinig sylweddol yn Nhomen y Mur yn y ganrif gyntaf; enillodd Hedd Wyn (1887–1917) gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917, chwe wythnos wedi ei farw yn Passchendaele, ac mae’r gadair, a anfonwyd at ei rieni dan orchudd du, yn yr Ysgwrn, fferm ei gartref; saif ei gerflun gan Leonard Merrifield ar y stryd fawr; crëwyd Llyn Trawsfynydd rhwng 1924 ac 1928 i fwydo gorsaf drydan dŵr Maentwrog; cwblhawyd gorsaf ynni niwclear yn 1965 a’i chau yn y 1990au; mae dros 81% o’r pentref yn siarad Cymraeg yn rhugl.Hedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ellis Humphrey Evans, a aned yn Nhrawsfynydd ar 13 Ionawr 1887; ffermiai ei deulu’r Ysgwrn yng Nghwm Prysor; ym mis Mehefin 1917 ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig, yn yr 38ain Adran (Gymreig); fe’i lladdwyd ar Gefn Pilckem ar 31 Gorffennaf 1917, yn oriau cyntaf Trydedd Frwydr Ypres, ac mae’n gorwedd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge; enillodd ei awdl Yr Arwr, dan y ffugenw Fleur de Lys, y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw; yn y seremoni ar 6 Medi 1917 cyhoeddwyd ei farw a gorchuddiwyd y gadair â du, “Eisteddfod y Gadair Ddu”; y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren a wnaeth y gadair; prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri’r Ysgwrn yn 2012; dadorchuddiodd ei fam ei gerflun yn Nhrawsfynydd yn 1923; Alan Llwyd a ysgrifennodd y ffilm Hedd Wyn (1992).
| Enw | ‘Traws y mynydd’FfynhonnellTrawsfynydd ↗Wikipedia (Saesneg)Trawsfynydd, pentref yng Ngwynedd; caer ac anheddiad Rhufeinig-Brydeinig sylweddol yn Nhomen y Mur yn y ganrif gyntaf; enillodd Hedd Wyn (1887–1917) gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917, chwe wythnos wedi ei farw yn Passchendaele, ac mae’r gadair, a anfonwyd at ei rieni dan orchudd du, yn yr Ysgwrn, fferm ei gartref; saif ei gerflun gan Leonard Merrifield ar y stryd fawr; crëwyd Llyn Trawsfynydd rhwng 1924 ac 1928 i fwydo gorsaf drydan dŵr Maentwrog; cwblhawyd gorsaf ynni niwclear yn 1965 a’i chau yn y 1990au; mae dros 81% o’r pentref yn siarad Cymraeg yn rhugl. |
|---|---|
| Geni Hedd Wyn | 13 Ionawr 1887FfynhonnellHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ellis Humphrey Evans, a aned yn Nhrawsfynydd ar 13 Ionawr 1887; ffermiai ei deulu’r Ysgwrn yng Nghwm Prysor; ym mis Mehefin 1917 ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig, yn yr 38ain Adran (Gymreig); fe’i lladdwyd ar Gefn Pilckem ar 31 Gorffennaf 1917, yn oriau cyntaf Trydedd Frwydr Ypres, ac mae’n gorwedd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge; enillodd ei awdl Yr Arwr, dan y ffugenw Fleur de Lys, y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw; yn y seremoni ar 6 Medi 1917 cyhoeddwyd ei farw a gorchuddiwyd y gadair â du, “Eisteddfod y Gadair Ddu”; y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren a wnaeth y gadair; prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri’r Ysgwrn yn 2012; dadorchuddiodd ei fam ei gerflun yn Nhrawsfynydd yn 1923; Alan Llwyd a ysgrifennodd y ffilm Hedd Wyn (1992). |
| Siaradwyr Cymraeg | Dros 81%FfynhonnellTrawsfynydd ↗Wikipedia (Saesneg)Trawsfynydd, pentref yng Ngwynedd; caer ac anheddiad Rhufeinig-Brydeinig sylweddol yn Nhomen y Mur yn y ganrif gyntaf; enillodd Hedd Wyn (1887–1917) gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917, chwe wythnos wedi ei farw yn Passchendaele, ac mae’r gadair, a anfonwyd at ei rieni dan orchudd du, yn yr Ysgwrn, fferm ei gartref; saif ei gerflun gan Leonard Merrifield ar y stryd fawr; crëwyd Llyn Trawsfynydd rhwng 1924 ac 1928 i fwydo gorsaf drydan dŵr Maentwrog; cwblhawyd gorsaf ynni niwclear yn 1965 a’i chau yn y 1990au; mae dros 81% o’r pentref yn siarad Cymraeg yn rhugl. |
Cododd y Rhufeiniaid gaer Tomen y Mur wrth eu ffordd, Sarn Helen, yn ymgyrchoedd Agricola yn 78 OC, a’i gadael tua 140 OC. Ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi dyma Fur y Castell, llys Ardudwy.FfynhonnellTomen y Mur ↗Wikipedia (Saesneg)Tomen y Mur, caer Rufeinig ar ysgwydd unig i’r gogledd-ddwyrain o Lyn Trawsfynydd, a godwyd yn ymgyrchoedd Agricola yng ngogledd Cymru yn OC 78, wrth ffordd Rufeinig Sarn Helen, ac a adawyd tua OC 140; heneb gofrestredig; cyfeiria’r enw at y domen o’r cyfnod Normanaidd o fewn y cloddiau Rhufeinig; ni wyddys yr enw Rhufeinig; o bridd a phren i ddechrau, i uned farchogion o 1,000 mae’n debyg, ailgodwyd mewn carreg ar ddechrau’r 2il ganrif i 500 o filwyr traed; mae meini canwriaid arysgrifedig, a gafwyd yng Nghastell Harlech ac y credir eu bod o Domen y Mur, yn cofnodi hyd y mur a godwyd gan bob canwriaeth; ailgodwyd darn o fur yr 2il ganrif i ddangos sut yr edrychai; ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi Mur y Castell yw hi, llys Ardudwy; y tu allan i’r gaer dengys cloddiau faes ymarfer, baddondy, mansio, ffyrdd, tomenni claddu, teml bosibl ac amffitheatr filwrol fechan, prin ym Mhrydain. Wicipedia Cymraeg: Tomen y Mur neu Mur y Castell, un o’r caerau Rhufeinig gorau ym Mhrydain, o tua OC 77 neu 78; cloddiau pridd yn amgáu sgwâr o tua 1.7 ha i ddechrau; ailgodwyd mewn carreg dan Hadrian tua OC 120; mae deg maen arysgrifedig yn cofnodi gwaith gwahanol ganrifoedd, un yn awr yn nhafarn y Grapes, Maentwrog; gadawyd erbyn canol yr 2g; amffitheatr, baddondy a mansio, gwesty i deithwyr; ar Sarn Helen, ag olion ei phont dros Nant Tyddyn-yr-ynn islaw Llyn yr Oerfel, a gyflenwai’r gaer â dŵr; rhedai ffordd arall i Gaer Gai ger Llyn Tegid; yn y Bedwaredd Gainc, Math fab Mathonwy, mae Lleu Llaw Gyffes a Blodeuwedd yn byw ym Mur y Castell; mae’r castell mwnt a beili o ddiwedd yr 11g, wedi’i godi o fewn y gaer Rufeinig fel bod ei muriau’n ffurfio’r beili; heneb gofrestredig ME078; cloddiwyd ac arolygwyd gan C. A. Gresham (1938), M. G. Jarrett (1962) ac eraill.
Ganed Ellis Humphrey Evans yn Nhrawsfynydd yn 1887, ac roedd ei deulu’n ffermio’r Ysgwrn yng Nghwm Prysor. Enillodd ei awdl Yr Arwr gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917, a phan alwyd ei enw ar 6 Medi cyhoeddwyd ei farw yn Fflandrys a gorchuddiwyd y gadair â du, Eisteddfod y Gadair Ddu.FfynhonnellHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ellis Humphrey Evans, a aned yn Nhrawsfynydd ar 13 Ionawr 1887; ffermiai ei deulu’r Ysgwrn yng Nghwm Prysor; ym mis Mehefin 1917 ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig, yn yr 38ain Adran (Gymreig); fe’i lladdwyd ar Gefn Pilckem ar 31 Gorffennaf 1917, yn oriau cyntaf Trydedd Frwydr Ypres, ac mae’n gorwedd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge; enillodd ei awdl Yr Arwr, dan y ffugenw Fleur de Lys, y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw; yn y seremoni ar 6 Medi 1917 cyhoeddwyd ei farw a gorchuddiwyd y gadair â du, “Eisteddfod y Gadair Ddu”; y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren a wnaeth y gadair; prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri’r Ysgwrn yn 2012; dadorchuddiodd ei fam ei gerflun yn Nhrawsfynydd yn 1923; Alan Llwyd a ysgrifennodd y ffilm Hedd Wyn (1992).
Cadwodd ei deulu’r tŷ fel yr oedd yn 1917 a chroesawu pawb a ddeuai. Er 2012 mae yng ngofal y Parc Cenedlaethol, ac mae’r Gadair Ddu, a wnaed gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren, wedi’i hadfer yno.FfynonellauYr Ysgwrn, Trawsfynydd, Wales, United Kingdom ↗Gwobrau Treftadaeth Ewrop / Gwobrau Europa Nostra, 2019 (Saesneg)Gwobrau Treftadaeth Ewrop: codwyd yr Ysgwrn ddechrau’r 19eg ganrif, ac mae’n rhestredig Gradd II*; croesawodd teulu Hedd Wyn ymwelwyr a chadw’r tŷ fel yr oedd yn 1917; prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri ef yn 2012, cyn canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf; atgyweiriwyd y ffermdy a’r tai allan, gwnaed cyfleusterau ymwelwyr a dysgu ac arddangosfeydd newydd, daeth y tir yn ôl i ddefnydd ac ailblannwyd ei dirwedd, ac adferwyd y Gadair Ddu, dan gynfas ddu ac wedi’i gwneud gan ffoadur o Wlad Belg, gyda gweddill cynnwys y tŷ; ymgynghorwyd â nai Hedd Wyn, Gerald Williams, drwy’r gwaith; enillodd Wobr Treftadaeth Ewrop / Gwobr Europa Nostra am gadwraeth ac ailddefnydd yn 2019.Hedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ellis Humphrey Evans, a aned yn Nhrawsfynydd ar 13 Ionawr 1887; ffermiai ei deulu’r Ysgwrn yng Nghwm Prysor; ym mis Mehefin 1917 ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig, yn yr 38ain Adran (Gymreig); fe’i lladdwyd ar Gefn Pilckem ar 31 Gorffennaf 1917, yn oriau cyntaf Trydedd Frwydr Ypres, ac mae’n gorwedd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge; enillodd ei awdl Yr Arwr, dan y ffugenw Fleur de Lys, y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw; yn y seremoni ar 6 Medi 1917 cyhoeddwyd ei farw a gorchuddiwyd y gadair â du, “Eisteddfod y Gadair Ddu”; y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren a wnaeth y gadair; prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri’r Ysgwrn yn 2012; dadorchuddiodd ei fam ei gerflun yn Nhrawsfynydd yn 1923; Alan Llwyd a ysgrifennodd y ffilm Hedd Wyn (1992).
Saif cerflun Hedd Wyn, a ddadorchuddiwyd gan ei fam, ar stryd y pentref. Crëwyd llyn Trawsfynydd rhwng 1924 ac 1928, ac mae muriau Tomen y Mur yn dal ar eu bryn uwch ei ben.FfynonellauHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ellis Humphrey Evans, a aned yn Nhrawsfynydd ar 13 Ionawr 1887; ffermiai ei deulu’r Ysgwrn yng Nghwm Prysor; ym mis Mehefin 1917 ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig, yn yr 38ain Adran (Gymreig); fe’i lladdwyd ar Gefn Pilckem ar 31 Gorffennaf 1917, yn oriau cyntaf Trydedd Frwydr Ypres, ac mae’n gorwedd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge; enillodd ei awdl Yr Arwr, dan y ffugenw Fleur de Lys, y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw; yn y seremoni ar 6 Medi 1917 cyhoeddwyd ei farw a gorchuddiwyd y gadair â du, “Eisteddfod y Gadair Ddu”; y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren a wnaeth y gadair; prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri’r Ysgwrn yn 2012; dadorchuddiodd ei fam ei gerflun yn Nhrawsfynydd yn 1923; Alan Llwyd a ysgrifennodd y ffilm Hedd Wyn (1992).Trawsfynydd ↗Wikipedia (Saesneg)Trawsfynydd, pentref yng Ngwynedd; caer ac anheddiad Rhufeinig-Brydeinig sylweddol yn Nhomen y Mur yn y ganrif gyntaf; enillodd Hedd Wyn (1887–1917) gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917, chwe wythnos wedi ei farw yn Passchendaele, ac mae’r gadair, a anfonwyd at ei rieni dan orchudd du, yn yr Ysgwrn, fferm ei gartref; saif ei gerflun gan Leonard Merrifield ar y stryd fawr; crëwyd Llyn Trawsfynydd rhwng 1924 ac 1928 i fwydo gorsaf drydan dŵr Maentwrog; cwblhawyd gorsaf ynni niwclear yn 1965 a’i chau yn y 1990au; mae dros 81% o’r pentref yn siarad Cymraeg yn rhugl.Tomen y Mur ↗Wikipedia (Saesneg)Tomen y Mur, caer Rufeinig ar ysgwydd unig i’r gogledd-ddwyrain o Lyn Trawsfynydd, a godwyd yn ymgyrchoedd Agricola yng ngogledd Cymru yn OC 78, wrth ffordd Rufeinig Sarn Helen, ac a adawyd tua OC 140; heneb gofrestredig; cyfeiria’r enw at y domen o’r cyfnod Normanaidd o fewn y cloddiau Rhufeinig; ni wyddys yr enw Rhufeinig; o bridd a phren i ddechrau, i uned farchogion o 1,000 mae’n debyg, ailgodwyd mewn carreg ar ddechrau’r 2il ganrif i 500 o filwyr traed; mae meini canwriaid arysgrifedig, a gafwyd yng Nghastell Harlech ac y credir eu bod o Domen y Mur, yn cofnodi hyd y mur a godwyd gan bob canwriaeth; ailgodwyd darn o fur yr 2il ganrif i ddangos sut yr edrychai; ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi Mur y Castell yw hi, llys Ardudwy; y tu allan i’r gaer dengys cloddiau faes ymarfer, baddondy, mansio, ffyrdd, tomenni claddu, teml bosibl ac amffitheatr filwrol fechan, prin ym Mhrydain. Wicipedia Cymraeg: Tomen y Mur neu Mur y Castell, un o’r caerau Rhufeinig gorau ym Mhrydain, o tua OC 77 neu 78; cloddiau pridd yn amgáu sgwâr o tua 1.7 ha i ddechrau; ailgodwyd mewn carreg dan Hadrian tua OC 120; mae deg maen arysgrifedig yn cofnodi gwaith gwahanol ganrifoedd, un yn awr yn nhafarn y Grapes, Maentwrog; gadawyd erbyn canol yr 2g; amffitheatr, baddondy a mansio, gwesty i deithwyr; ar Sarn Helen, ag olion ei phont dros Nant Tyddyn-yr-ynn islaw Llyn yr Oerfel, a gyflenwai’r gaer â dŵr; rhedai ffordd arall i Gaer Gai ger Llyn Tegid; yn y Bedwaredd Gainc, Math fab Mathonwy, mae Lleu Llaw Gyffes a Blodeuwedd yn byw ym Mur y Castell; mae’r castell mwnt a beili o ddiwedd yr 11g, wedi’i godi o fewn y gaer Rufeinig fel bod ei muriau’n ffurfio’r beili; heneb gofrestredig ME078; cloddiwyd ac arolygwyd gan C. A. Gresham (1938), M. G. Jarrett (1962) ac eraill.
Ellis Humphrey Evans, bugail o Drawsfynydd, a enillodd gadair yr eisteddfod wythnosau ar ôl iddo gael ei ladd mewn brwydr.
Hedd WynFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf