Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf

Rhondda Cynon Taf

Treherbert

Trawyd glo ager cyntaf y Rhondda ym mhwll Bute Merthyr yma yn 1855.

Llun: Stryd Bute, Treherbert · FruitMonkey, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ystyr yr enw

Treherbert: tref Herbert, ar ôl teulu Ardalydd Bute

Treherbert

  • Tre tref
  • herbert Herbert, cyfenw teulu Ardalydd Bute

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Ym mhen uchaf y Rhondda Fawr y cafwyd glo ager y Rhondda gyntaf, yn Nhreherbert. Gadawodd y wagenni cyntaf ohono am Gaerdydd ym mis Rhagfyr 1855, a gyrrodd y glo a ddilynodd longau ager y byd.

Glo ager cyntaf i Gaerdydd21 Rhagfyr 1855
Twnnel y Rhondda1890, 3,443 llath
Clwb rygbi1879

Tref yr Herbertiaid

Ystyr yr enw yw tref yr Herbertiaid, ieirll Penfro yr oedd Ardalydd Bute yn ddisgynnydd iddynt, ac mae’n ymddangos gyntaf yng nghofrestri’r plwyf ym mis Ionawr 1855.

Bute Merthyr

Yn 1845 prynodd ymddiriedolwyr Bute fferm Cwmsaerbren am £11,000 i suddo’r pwll glo ager cyntaf yn y Rhondda. Tarwyd y wythïen ar 125 llath ym mis Ebrill 1853, ac ar 21 Rhagfyr 1855 cychwynnodd y 38 wagen gyntaf o lo ager am Ddociau Caerdydd. Roedd y pentrefan o 218 o bobl yn 1841 wedi tyfu i fwy na 1,200 erbyn 1861.

Twnnel y Rhondda

Ar 2 Gorffennaf 1890 agorodd Rheilffordd y Rhondda a Bae Abertawe dwnnel 3,443 llath o hyd drwy’r mynydd o Flaencwm i Flaengwynfi. Caeodd yn 1968, ac mae cymdeithas a ffurfiwyd yn 2014 yn gweithio i’w ailagor yn dwnnel beicio a fyddai’r hiraf yn Ewrop.

Ffordd y mynydd

Agorwyd y ffordd dros y Rhigos ym mis Tachwedd 1929, wedi’i chodi gan lowyr di-waith, a sefydlodd glowyr glwb rygbi’r dref yn 1879.

Diwydiant a gwaith

Ar fap y trefi →

Brwydrau gerllaw

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf