Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf

Rhondda Cynon Taf

Hirwaun

Yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831 codwyd y faner goch yn Hirwaun. Prynodd glowyr Glofa’r Tŵr, y pwll dwfn olaf yng Nghymru, y lofa eu hunain a’i gweithio o 1995 tan 2008.

Llun: Y gofeb ryfel, Hirwaun · Darren Wyn Rees, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ystyr yr enw

Hirwaun: y waun hir

Hirwaun

  • Hir hir
  • waun gwauno gwaun (treiglad meddal: g → –)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Roedd gan Hirwaun, y waun hir, ym mhen uchaf cwm Cynon, un o weithfeydd haearn cynnar y cymoedd. Enillodd ei glowyr glod parhaol yn 1995, pan brynon nhw Lofa’r Tŵr â’u harian eu hunain a gorymdeithio’n ôl i’w gwaith.

Gwaith haearnar waith erbyn 1760
Haearn a wnaed yn 18309,035 tunnell
Glowyr yn ailagor y Tŵr3 Ionawr 1995

Y waun hir

Mae’r enw’n uno hir a gwaun, ac yn 1887 cysylltodd Thomas Morgan ef â Gwrgan ab Ithel, brenin Morgannwg.

Y gwaith haearn

Roedd y gwaith haearn ar waith erbyn 1760. Cymerodd Anthony Bacon brydles arno yn 1780, a phrynodd William Crawshay II ef yn 1818; yn 1830 gwnâi tua 900 o ddynion 9,035 tunnell o haearn yma.

Eglwys a diwygiad

Agorodd eglwys Sant Lleurwg ym mis Gorffennaf 1858, a daeth Evan Roberts i Hirwaun yn niwygiad 1904–05.

Y Tŵr

Pan gaeodd British Coal Lofa’r Tŵr ym mis Ebrill 1994, rhoddodd 239 o lowyr £8,000 yr un o’u tâl diswyddo a’i phrynu am £2 filiwn. Ar 2 Ionawr 1995 gorymdeithion nhw’n ôl i’r pwll y tu ôl i’w baner, a buont yn ei gweithio fel eu heiddo eu hunain am dair blynedd ar ddeg arall, nes torri’r glo olaf ym mis Ionawr 2008.

Diwydiant a gwaith

Ar fap y trefi →

Pobl Hirwaun

1882–1960

Elizabeth Andrews

Pencampwraig gwragedd y glowyr (wedi’i gofnodi)

Trefnydd menywod cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru, a ymladdodd dros faddonau pen pwll, gofal mamolaeth ac ysgolion meithrin i gymoedd y glo.

Elizabeth Andrews

Ar y llinell amser

  1. Y glowyr yn prynu’r Tŵr

    Mae glowyr Glofa’r Tŵr yn Hirwaun yn cyfuno’u tâl diswyddo ac yn prynu’r pwll. Mae’n gweithio am 13 mlynedd arall dan eu perchnogaeth eu hunain.

    Y glowyr yn prynu’r Tŵr

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf