Caradog
Arweinydd y Côr Mawr (wedi’i gofnodi)Y gof o Drecynon a arweiniodd Gôr Mawr De Cymru i fuddugoliaeth yn y Palas Grisial yn 1872 a 1873, ac a wnaeth y Cymry’n wlad y gân yng ngolwg y byd.
Caradog
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf
Rhondda Cynon Taf
Tref lo a ddaeth yn Athen Cymru am ei chapeli, ei chorau a’i gwasg Gymraeg. Yn 1900 helpodd i ethol Keir Hardie, un o’r ddau AS Llafur cyntaf.
Llun: Sgwâr Victoria, Aberdâr · G-13114, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Aberdâr: aber afon Dâr
Aberdâr
Aberdare
Tyfodd Aberdâr, lle mae’r Dâr yn cwrdd â’r Cynon, ar haearn a glo ager yn dref o gorau, capeli a phapurau newydd Cymraeg. Cyfarfu’r Eisteddfod Genedlaethol gyntaf yn y gyfres fodern yma yn 1861.FfynhonnellAberdare ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdâr, cymer y Dâr, hen air Cymraeg am dderw, â’r Cynon; dywedir bod eglwys Sant Ioan Fedyddiwr o 1189 o leiaf, ac mae’r sôn cyntaf hysbys am y lle o 1203; dechreuodd gweithfeydd haearn yn Llwydcoed yn 1799 ac Abernant yn 1800, gyda Gadlys ac Aberaman wedyn; dechreuodd cloddio glo ager yn 1836, ac yn 1851 dewisodd y Morlys lo ager Cymru i’r Llynges Frenhinol; roedd gan y plwyf 1,486 o bobl yn 1801 a’r ardal 37,487 yn 1861; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1861, 1885 a 1956; cyhoeddwyd y papurau Cymraeg Y Gwladgarwr (1856–1882) a Tharian y Gweithiwr (o 1875) yma; etholwyd Keir Hardie yn 1900, yr aelod Llafur annibynnol cyntaf dros sedd yng Nghymru; dadorchuddiwyd cerflun Caradog gan Goscombe John ar Sgwâr Fictoria yn 1920; mae Alun Lewis a’r Stereophonics o Gwmaman ymhlith ei phobl.
| Eisteddfod Genedlaethol | 1861, 1885 a 1956FfynhonnellAberdare ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdâr, cymer y Dâr, hen air Cymraeg am dderw, â’r Cynon; dywedir bod eglwys Sant Ioan Fedyddiwr o 1189 o leiaf, ac mae’r sôn cyntaf hysbys am y lle o 1203; dechreuodd gweithfeydd haearn yn Llwydcoed yn 1799 ac Abernant yn 1800, gyda Gadlys ac Aberaman wedyn; dechreuodd cloddio glo ager yn 1836, ac yn 1851 dewisodd y Morlys lo ager Cymru i’r Llynges Frenhinol; roedd gan y plwyf 1,486 o bobl yn 1801 a’r ardal 37,487 yn 1861; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1861, 1885 a 1956; cyhoeddwyd y papurau Cymraeg Y Gwladgarwr (1856–1882) a Tharian y Gweithiwr (o 1875) yma; etholwyd Keir Hardie yn 1900, yr aelod Llafur annibynnol cyntaf dros sedd yng Nghymru; dadorchuddiwyd cerflun Caradog gan Goscombe John ar Sgwâr Fictoria yn 1920; mae Alun Lewis a’r Stereophonics o Gwmaman ymhlith ei phobl. |
|---|---|
| Côr Caradog | Palas Grisial, 1872 a 1873FfynhonnellGriffith Rhys Jones (Caradog) ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Nhrecynon, 21 Rhagfyr 1834; bu farw 4 Rhagfyr 1897. Enillodd ei Gôr Mawr y wobr gyntaf ddwywaith yn y Palas Grisial, yn 1872 a 1873; mae ei gerflun gan Goscombe John yn sefyll yn Sgwâr Victoria, Aberdâr. |
| Ethol Keir Hardie | 1900FfynhonnellAberdare ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdâr, cymer y Dâr, hen air Cymraeg am dderw, â’r Cynon; dywedir bod eglwys Sant Ioan Fedyddiwr o 1189 o leiaf, ac mae’r sôn cyntaf hysbys am y lle o 1203; dechreuodd gweithfeydd haearn yn Llwydcoed yn 1799 ac Abernant yn 1800, gyda Gadlys ac Aberaman wedyn; dechreuodd cloddio glo ager yn 1836, ac yn 1851 dewisodd y Morlys lo ager Cymru i’r Llynges Frenhinol; roedd gan y plwyf 1,486 o bobl yn 1801 a’r ardal 37,487 yn 1861; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1861, 1885 a 1956; cyhoeddwyd y papurau Cymraeg Y Gwladgarwr (1856–1882) a Tharian y Gweithiwr (o 1875) yma; etholwyd Keir Hardie yn 1900, yr aelod Llafur annibynnol cyntaf dros sedd yng Nghymru; dadorchuddiwyd cerflun Caradog gan Goscombe John ar Sgwâr Fictoria yn 1920; mae Alun Lewis a’r Stereophonics o Gwmaman ymhlith ei phobl. |
Hen air Cymraeg am dderw yw dâr. Dywedir bod eglwys Sant Ioan o 1189 o leiaf. Cododd gweithfeydd haearn yn Llwydcoed yn 1799 ac Abernant yn 1800, ac o 1836 cloddiwyd glo ager y cwm, y glo a ddewisodd y Morlys i’r Llynges Frenhinol yn 1851.FfynhonnellAberdare ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdâr, cymer y Dâr, hen air Cymraeg am dderw, â’r Cynon; dywedir bod eglwys Sant Ioan Fedyddiwr o 1189 o leiaf, ac mae’r sôn cyntaf hysbys am y lle o 1203; dechreuodd gweithfeydd haearn yn Llwydcoed yn 1799 ac Abernant yn 1800, gyda Gadlys ac Aberaman wedyn; dechreuodd cloddio glo ager yn 1836, ac yn 1851 dewisodd y Morlys lo ager Cymru i’r Llynges Frenhinol; roedd gan y plwyf 1,486 o bobl yn 1801 a’r ardal 37,487 yn 1861; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1861, 1885 a 1956; cyhoeddwyd y papurau Cymraeg Y Gwladgarwr (1856–1882) a Tharian y Gweithiwr (o 1875) yma; etholwyd Keir Hardie yn 1900, yr aelod Llafur annibynnol cyntaf dros sedd yng Nghymru; dadorchuddiwyd cerflun Caradog gan Goscombe John ar Sgwâr Fictoria yn 1920; mae Alun Lewis a’r Stereophonics o Gwmaman ymhlith ei phobl.
Roedd gan y plwyf lai na 1,500 o bobl yn 1801 a’r ardal fwy na 37,000 drigain mlynedd yn ddiweddarach. Argraffwyd papurau Cymraeg yma, Y Gwladgarwr o 1856 a Tharian y Gweithiwr o 1875, ac yn Eisteddfod 1885 sefydlodd Dan Isaac Davies y gymdeithas a enillodd i’r Gymraeg ei lle yn yr ysgolion.FfynonellauAberdare ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdâr, cymer y Dâr, hen air Cymraeg am dderw, â’r Cynon; dywedir bod eglwys Sant Ioan Fedyddiwr o 1189 o leiaf, ac mae’r sôn cyntaf hysbys am y lle o 1203; dechreuodd gweithfeydd haearn yn Llwydcoed yn 1799 ac Abernant yn 1800, gyda Gadlys ac Aberaman wedyn; dechreuodd cloddio glo ager yn 1836, ac yn 1851 dewisodd y Morlys lo ager Cymru i’r Llynges Frenhinol; roedd gan y plwyf 1,486 o bobl yn 1801 a’r ardal 37,487 yn 1861; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1861, 1885 a 1956; cyhoeddwyd y papurau Cymraeg Y Gwladgarwr (1856–1882) a Tharian y Gweithiwr (o 1875) yma; etholwyd Keir Hardie yn 1900, yr aelod Llafur annibynnol cyntaf dros sedd yng Nghymru; dadorchuddiwyd cerflun Caradog gan Goscombe John ar Sgwâr Fictoria yn 1920; mae Alun Lewis a’r Stereophonics o Gwmaman ymhlith ei phobl.Davies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruY gymdeithas a sefydlwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr yn 1885; Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; ei dystiolaeth i’r comisiwn brenhinol, a fabwysiadodd ei syniadau yn 1888.
Arweiniodd Griffith Rhys Jones, Caradog, gof o Drecynon, y Côr Mawr o ryw 460 o leisiau i’r wobr gyntaf yn y Palas Grisial yn Llundain yn 1872 ac eto yn 1873. Saif ei gerflun gan Goscombe John ar Sgwâr Fictoria ers 1920.FfynonellauGriffith Rhys Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Griffith Rhys Jones (21 Rhagfyr 1834 – 4 Rhagfyr 1897), a adwaenid fel Caradog, arweinydd o Gymro y ‘Côr Mawr’ enwog o tua 460 o leisiau (Undeb Corawl De Cymru), a enillodd y wobr gyntaf ddwywaith yng nghystadlaethau corawl y Palas Grisial yn Llundain, yn 1872 a 1873; ganed yn y Rose & Crown, Trecynon, ger Aberdâr; gweithiai’n of yng Ngwaith Haearn Aberdâr yn Llwydcoed ac roedd yn aelod yng nghapel Undodaidd yr Hen Dŷ Cwrdd; wedi llwyddiant Côr Caradog, a gasglwyd o bob rhan o Dde Cymru, ffurfiodd gorau eraill, yn arbennig yn Nhreorci; fe’i claddwyd ym Mynwent Aberdâr, ger Trecynon; yn 1920 codwyd cerflun gan Syr William Goscombe John er anrhydedd iddo yn Sgwâr Fictoria, Aberdâr.Griffith Rhys Jones (Caradog) ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed yn Nhrecynon, 21 Rhagfyr 1834; bu farw 4 Rhagfyr 1897. Enillodd ei Gôr Mawr y wobr gyntaf ddwywaith yn y Palas Grisial, yn 1872 a 1873; mae ei gerflun gan Goscombe John yn sefyll yn Sgwâr Victoria, Aberdâr.
Yn 1900 etholodd sedd Merthyr ac Aberdâr Keir Hardie, yr aelod Llafur annibynnol cyntaf dros etholaeth yng Nghymru, a dadorchuddiwyd penddelw ohono yn Aberdâr yn 2006.FfynonellauAberdare ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdâr, cymer y Dâr, hen air Cymraeg am dderw, â’r Cynon; dywedir bod eglwys Sant Ioan Fedyddiwr o 1189 o leiaf, ac mae’r sôn cyntaf hysbys am y lle o 1203; dechreuodd gweithfeydd haearn yn Llwydcoed yn 1799 ac Abernant yn 1800, gyda Gadlys ac Aberaman wedyn; dechreuodd cloddio glo ager yn 1836, ac yn 1851 dewisodd y Morlys lo ager Cymru i’r Llynges Frenhinol; roedd gan y plwyf 1,486 o bobl yn 1801 a’r ardal 37,487 yn 1861; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1861, 1885 a 1956; cyhoeddwyd y papurau Cymraeg Y Gwladgarwr (1856–1882) a Tharian y Gweithiwr (o 1875) yma; etholwyd Keir Hardie yn 1900, yr aelod Llafur annibynnol cyntaf dros sedd yng Nghymru; dadorchuddiwyd cerflun Caradog gan Goscombe John ar Sgwâr Fictoria yn 1920; mae Alun Lewis a’r Stereophonics o Gwmaman ymhlith ei phobl.Keir Hardie ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 15 Awst 1856 yn Swydd Lanark; yn 1900, dros Lafur, fe’i hetholwyd yn ail aelod sedd ddwy-aelod Merthyr Tudful, a’i chadw hyd ei farw yn 1915; y flwyddyn honno galwodd ynghyd y cyfarfod a sefydlodd y Pwyllgor Cynrychiolaeth Llafur, a alwyd yn Blaid Lafur yn 1906, ac wedi etholiad 1906 ef oedd arweinydd cyntaf y blaid yn Nhŷ’r Cyffredin; dadorchuddiwyd penddelw goffa iddo yn Aberdâr yn 2006.
Ganed y bardd Alun Lewis yng Nghwmaman, a ganed Teddy Morgan, a sgoriodd y cais buddugol yn erbyn Seland Newydd yn 1905, yn y dref.FfynonellauAlun Lewis (1915–1944) ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Bardd ac awdur straeon byrion, ganed 1 Gorffennaf 1915 yng Nghwmaman, Aberdâr, hynaf tri mab a merch Thomas John Lewis, ysgolfeistr, a Gwladys Lewis; Ysgol Elfennol Glynhafod 1920–26 a, gydag ysgoloriaeth, Ysgol Ramadeg y Bont-faen 1926–32; cynigiwyd ysgoloriaethau iddo i Goleg Iesu, Rhydychen, ac i Aberystwyth, a dewisodd Aberystwyth, gan raddio mewn hanes gydag anrhydedd dosbarth cyntaf yn 1935, gweithio ar gylchgrawn y coleg a chyhoeddi ei gerddi a’i straeon cyntaf; MA mewn hanes yr Oesoedd Canol ym Manceinion 1935–37, yna hyfforddiant athro yn Aberystwyth; dysgodd hanes yn Ysgol Lewis Pengam o 1938 nes ymuno â’r Peirianwyr Brenhinol ym mis Mai 1940; priododd Gweno Ellis o Aberystwyth ar 5 Gorffennaf 1941; anfonwyd y flwyddyn honno i 6ed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru yn Woodbridge, Suffolk; cyhoeddwyd Raiders’ Dawn a The Last Inspection yn 1942; y gaeaf hwnnw hwyliodd y bataliwn i India; bu farw yn Burma ar 5 Mawrth 1944, claddwyd ym Mynwent Ryfel Taukkyan.Aberdare ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdâr, cymer y Dâr, hen air Cymraeg am dderw, â’r Cynon; dywedir bod eglwys Sant Ioan Fedyddiwr o 1189 o leiaf, ac mae’r sôn cyntaf hysbys am y lle o 1203; dechreuodd gweithfeydd haearn yn Llwydcoed yn 1799 ac Abernant yn 1800, gyda Gadlys ac Aberaman wedyn; dechreuodd cloddio glo ager yn 1836, ac yn 1851 dewisodd y Morlys lo ager Cymru i’r Llynges Frenhinol; roedd gan y plwyf 1,486 o bobl yn 1801 a’r ardal 37,487 yn 1861; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1861, 1885 a 1956; cyhoeddwyd y papurau Cymraeg Y Gwladgarwr (1856–1882) a Tharian y Gweithiwr (o 1875) yma; etholwyd Keir Hardie yn 1900, yr aelod Llafur annibynnol cyntaf dros sedd yng Nghymru; dadorchuddiwyd cerflun Caradog gan Goscombe John ar Sgwâr Fictoria yn 1920; mae Alun Lewis a’r Stereophonics o Gwmaman ymhlith ei phobl.Teddy Morgan ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn Aberdâr ar 22 Mai 1880, meddyg wrth ei alwedigaeth; ar Barc yr Arfau, Caerdydd, ar 16 Rhagfyr 1905, yng “Ngêm y Ganrif” yn erbyn y Crysau Duon diguro, a benderfynwyd gan un sgôr, sgoriodd y cais yn y 25ain munud wedi pasiau gan Dicky Owen, Cliff Pritchard a Rhys Gabe; Gwyn Nicholls oedd capten Cymru; credir mai Morgan a arweiniodd ei dîm i ganu Hen Wlad Fy Nhadau mewn ateb i’r haka, y tro cyntaf i anthem genedlaethol gael ei chanu mewn digwyddiad chwaraeon.
Y gof o Drecynon a arweiniodd Gôr Mawr De Cymru i fuddugoliaeth yn y Palas Grisial yn 1872 a 1873, ac a wnaeth y Cymry’n wlad y gân yng ngolwg y byd.
CaradogActor Cymraeg o Aberdâr a aeth o Pobol y Cwm i Hornblower, Titanic a Fantastic Four.
Ioan GruffuddCynhelir yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf ar ei ffurf fodern yn Aberdâr. Mae’n symud rhwng y gogledd a’r de bob blwyddyn hyd heddiw.
Yr Eisteddfod GenedlaetholYn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr mae Dan Isaac Davies a’i gyfeillion yn sefydlu cymdeithas i ddod â’r Gymraeg i’r ysgolion. O fewn blwyddyn gall y Gymraeg ennill grant i ysgol.
Cymdeithas i’r Gymraeg yn yr ysgolionFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf