Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

d. 1234

Rhys Gryg

Mab yr Arglwydd Rhys, arglwydd Dinefwr ac Ystrad Tywi, a ymladdodd ochr yn ochr â Llywelyn Fawr o 1215. Fe’i clwyfwyd yng Nghaerfyrddin yn 1234 ac mae’n gorwedd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.

Llun: Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi · Andrew Bone, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 1234 (wedi’i gofnodi) Tywysog Ystrad Tywi, arglwydd Dinefwr Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Delw fedd Rhys Gryg yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi
Delw fedd Rhys Gryg yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi · Llun: Wikimedia Commons · Tipcake, CC BY-SA 4.0

Roedd Rhys Gryg, a elwid hefyd yn Rhys Fychan, yn fab i’r Arglwydd Rhys ac yn arglwydd Dinefwr, sedd frenhinol Deheubarth. Yn ymladdwr dewr a ffyrnig, cipiodd gestyll y Normaniaid ar draws y de, ac o 1215 safodd gyda’i gefnder Llywelyn Fawr hyd ddiwedd ei oes. Mae awduron Cymraeg wedi ei alw’n olaf o dywysogion annibynnol Deheubarth.

Ei dadRhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys
Ei famGwenllian, merch Madog ap Maredudd
ArglwyddDinefwr, y Cantref Mawr a’r Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion
Ei wraigMatilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford
Ei feibionRhys Mechyll a Maredudd
Bu farw1234, yn Llandeilo Fawr

Y tywysog cryg#

Ganwyd Rhys yn Rhys ap Rhys, pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys, ac felly roedd yn gefnder cyntaf i Lywelyn ap Iorwerth, yr oedd ei fam yn chwaer i Wenllian. Galwai’r beirdd ef yn Rhys Gryg ac yn Rhys Fychan, a defnyddiodd Prydydd y Moch y ddau enw yn y gerdd foliant fawr a ganodd iddo. Priododd â Matilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford.

Arglwydd Dinefwr#

Wedi marw’r Arglwydd Rhys yn 1197, rhannodd ei feibion Ddeheubarth rhyngddynt, ac yn 1204 gwnaeth Rhys Gryg y Cantref Mawr a chraig Dinefwr yn eiddo iddo’i hun. Pan gododd y Brenin John gastell yn Aberystwyth, ymosododd Rhys a’i frawd Maelgwn arno a’i losgi, ac yn 1212 llosgodd Rhys Abertawe.

Gyda Llywelyn Fawr#

O 1215 safodd Rhys gyda Llywelyn ab Iorwerth. Ym mis Rhagfyr y flwyddyn honno marchogodd yn yr ymgyrch fawr pan gipiodd tywysogion Cymru Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran. Yng nghyngor Aberdyfi yn 1216, lle rhannodd Llywelyn diroedd Deheubarth, cadarnhawyd Rhys yn y rhan fwyaf o’r Cantref Mawr a’r Cantref Bychan, gyda Chydweli a Charnwyllion. Dan faner Llywelyn cipiodd gestyll Normanaidd y de, ac yn 1231, gyda’i nai Maelgwn Fychan, llosgodd Aberteifi a chipio’i chastell i Lywelyn.

Wedi ei foli gan y beirdd#

Roedd Beirdd y Tywysogion yn adnabod Rhys yn dda. Canodd Prydydd y Moch, bardd llys mwyaf Gwynedd, awdl fawreddog iddo, tua 1220 efallai, a chanodd y Prydydd Bychan iddo hefyd. Mae marwnad iddo wedi goroesi, a briodolir yn y llawysgrifau i Brydydd y Moch, i Ddewi Mynyw neu i’r Prydydd Bychan.

Caerfyrddin, 1234#

Yn 1234 ymunodd Rhys â Maelgwn Fychan mewn ymosodiad ar gastell Caerfyrddin, a chafodd ei anafu’n ddrwg yn yr ymladd. Bu Meddygon enwog Myddfai, a gafodd eu tir ganddo ef, yn trin ei glwyf, ond bu farw’n fuan wedyn yn Llandeilo Fawr, dan Ddinefwr. Claddwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi, lle credwyd ers tro mai ei ddelw ef yw delw tywysog mewn arfwisg.

Ei etifeddion#

Daliodd ei fab Maredudd ap Rhys Gryg Ddryslwyn ar ei ôl, a’i ŵyr Rhys ap Maredudd oedd yr olaf o dŷ Dinefwr i deyrnasu yn Ystrad Tywi. Drwy ei fab Rhys Mechyll aeth hen arfbais tŷ Deheubarth drwy briodas i’r Talbotiaid, a’i dygodd am ganrifoedd.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf