Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1170–1230

Maelgwn ap Rhys

Mab yr Arglwydd Rhys, a gymerodd y groes gyda Gerallt Gymro yn 1188 ac a reolodd Geredigion am ddeng mlynedd ar hugain. Marchogodd gyda Llywelyn Fawr yn ymgyrch fawr 1215 ac mae’n gorwedd yn Ystrad Fflur.

Llun: Drws gorllewinol Romanésg a muriau Abaty Ystrad Fflur · Gareth James, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1170–1230 (wedi’i gofnodi) Tywysog Ceredigion, mab yr Arglwydd Rhys Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Drws gorllewinol Abaty Ystrad Fflur, lle claddwyd Maelgwn yn 1230
Drws gorllewinol Abaty Ystrad Fflur, lle claddwyd Maelgwn yn 1230 · Llun: Wikimedia Commons · Roger Kidd, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Maelgwn ap Rhys: Maelgwn, mab Rhys (yr Arglwydd Rhys)

Maelgwn ap Rhys

  • Maelgwn ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Rhys enw ei dad: yr Arglwydd Rhys

Roedd Maelgwn ap Rhys yn fab i’r Arglwydd Rhys, rheolwr mawr Deheubarth, ac i Wenllian ferch Madog o Bowys. Yn ymladdwr o’i ieuenctid, daliodd Geredigion am fwy na deng mlynedd ar hugain wedi marw ei dad, drwy ryfeloedd teyrnasiad y Brenin John, ac yn 1215 marchogodd gyda Llywelyn Fawr pan gipiodd tywysogion Cymru gestyll y de yn ôl.

GanwydTua 1170
Bu farwDdiwedd 1230, yn Llannerch Aeron
Ei dadRhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys
Ei famGwenllian, merch Madog ap Maredudd
ArglwyddCeredigion, o 1199
CladdwydYstrad Fflur

Mab yr Arglwydd Rhys#

Ganwyd Maelgwn tua 1170, un o wyth mab yr Arglwydd Rhys. Drwy ei fam roedd yn ŵyr i Fadog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan. Mae’n ymddangos gyntaf yn y cronicl yn 1187, yn ymladd yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod wrth ochr gwŷr ei dad.

Cymryd y groes#

Yn 1188 teithiodd yr Archesgob Baldwin o Gaergaint a Gerallt Gymro drwy Gymru i godi gwŷr ar gyfer y Drydedd Groesgad, i ennill Jerwsalem yn ôl. Buont yn siarad â Maelgwn a’i frodyr, a chymerodd Maelgwn y groes, gan addo mynd i lys y brenin a dilyn ei gyngor am y daith. Ysgrifennodd Gerallt, perthynas i’r Arglwydd Rhys, am y cyfarfod yn ei Daith drwy Gymru.

Arglwydd Ceredigion#

O 1189 hyd 1194 bu Maelgwn yn garcharor, a phan fu farw ei dad yn 1197 roedd yn alltud. Daeth adref i hawlio ei ran o Ddeheubarth, ac o 1199 daliodd Geredigion, y wlad rhwng Dyfi a Theifi, am fwy na deng mlynedd ar hugain. Wedi 1207 aeth y cymydau gogleddol i Lywelyn ap Iorwerth, a daeth Maelgwn drosodd i ochr Llywelyn.

Ymgyrch 1215#

Ym mis Rhagfyr 1215 ymunodd Maelgwn â Llywelyn ab Iorwerth a’i frawd ei hun Rhys Gryg yn yr ymgyrch fawr pan gipiodd tywysogion Cymru gestyll Caerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran mewn un mis. Y flwyddyn wedyn, yng nghyngor Llywelyn yn Aberdyfi, rhannwyd tiroedd yr Arglwydd Rhys rhwng ei etifeddion, a daliodd Maelgwn Geredigion i’r de o Aeron.

Ystrad Fflur#

Bu farw Maelgwn yn Llannerch Aeron ddiwedd 1230 a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur, yr abaty a wnaeth ei dad yn fan claddu tŷ Dinefwr. Daliodd ei fab Maelgwn Fychan ei diroedd ar ei ôl, ac yn ddiweddarach priododd Rhys, mab Maelgwn Fychan, ag Isabel, merch Gilbert Marshal, iarll Penfro, a derbyn cantref Is Aeron.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf