Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd

Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Tywysogion
Hydref 1136
Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda gwŷr Deheubarth yn erbyn y Normaniaid
Llun: Lle ymladdwyd brwydr Crug Mawr, ger Aberteifi. · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
| Pryd | Hydref 1136 |
|---|---|
| Ble | Castell Aberteifi |
| Pwy a ymladdodd | Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda gwŷr Deheubarth yn erbyn y Normaniaid |
| Yn erbyn | Normaniaid ac arglwyddi’r Mers |
| Sut y daeth i ben | Buddugoliaeth Gymreig |
Yn hydref 1136 safodd tywysogion Gwynedd a Deheubarth gyda’i gilydd ar fryn ddwy filltir o Aberteifi a thorri grym y Normaniaid yng ngorllewin Cymru. Galwodd Gerallt Gymro, yr oedd ei deulu ei hun yn ymladd ar yr ochr arall, hi’n ‘fuddugoliaeth nodedig’, a enillwyd ‘drwy ruthr ffyrnig’.FfynhonnellThe Itinerary through Wales, book II, chapter III ↗Gerallt Gymro, cyf. Syr Richard Colt Hoare (Everyman, 1908), t. 109 (Saesneg)‘Gan adael Crug Mawr, sef y bryn mawr, ger Aberteifi, ar ein llaw chwith. Yn y fan hon enillodd Gruffudd fab Rhys ap Tewdwr, yn fuan wedi marw’r brenin Harri I, drwy ruthr ffyrnig, fuddugoliaeth nodedig yn erbyn y fyddin Seisnig.’
Bu farw’r Brenin Harri I ym mis Rhagfyr 1135, a chododd Cymru gyfan. Ar 1 Ionawr 1136 trechodd gwŷr Gŵyr lu Normanaidd yn Llwchwr. Syrthiodd y Dywysoges Gwenllian yn arwain byddin yng Nghydweli, a daeth ei henw’n gri ryfel. Ym mis Ebrill lladdwyd Richard fitz Gilbert de Clare, arglwydd Normanaidd Ceredigion, mewn cyrch ger y Fenni.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym mis Medi neu Hydref 1136 ger Penparc, ar Fanc-y-Warren mae’n debyg; rhyfel 1136: Llwchwr ar 1 Ionawr, lladd Richard fitz Gilbert de Clare ym mis Ebrill; galwyd y bryn yn Grug Mawr erbyn y nawfed ganrif; ffodd y Normaniaid i Deifi, torrodd y bont, ac ysgrifennodd John o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a meirch nes i bobl groesi’n sych eu traed; llosgwyd Aberteifi ond daliodd y castell; mae rhai awduron diweddar o’r farn mai bwâu hir a enillodd, nododd Gerallt fod saethwyr bwa hir Gwent yn defnyddio bwâu hir cryf, nid oes ffynhonnell gyfoes yn sôn am fwâu, ac yn 2018 dadleuodd Adam Price i fygythiad y Normaniaid arwain y Cymry at ateb newydd; cyfeddiannodd Gwynedd Geredigion a daeth Owain yn frenin y flwyddyn wedyn.
Daeth Owain a Chadwaladr, meibion Gruffudd ap Cynan, tua’r de ddwywaith y flwyddyn honno. Mae’r Brut, cronicl y tywysogion, yn eu moli fel ‘tegwch yr holl Frytaniaid a’u diogelwch a’u rhyddid a’u cadernid’, ‘dau ddiofn, dau lew dewrion’.FfynhonnellBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1135 (= 1136), pp. 158–161 ↗gol. a chyf. John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)Molir Owain a Chadwaladr, meibion Gruffudd ap Cynan, fel ‘tegwch yr holl Frytaniaid a’u diogelwch a’u rhyddid a’u cadernid … dau ddiofn, dau lew dewrion’; llosgodd eu hymgyrch gyntaf gestyll gogledd Ceredigion; ar ddiwedd y flwyddyn daethant eto gyda thua chwe mil o wŷr traed a dwy fil a chant o farchogion arfog, gyda Gruffudd ap Rhys; yn eu herbyn daeth Ystyfan y cwnstabl, Robert fab Martin, meibion Gerallt ystiward a’r holl Fflemiaid, gwŷr y Mers a’r Ffrancod; wedi ymladd yn greulon o bob tu ffodd y Fflemiaid a’r Normaniaid; collwyd tua thair mil; dychwelodd Owain a Chadwaladr yn hyfryd lawen gyda’r fuddugoliaeth, carcharorion, anrhaith, gwisgoedd ac arfau. Yn yr haf llosgasant gestyll gogledd Ceredigion. Tua diwedd y flwyddyn daethant eto gyda, medd y Brut, tua chwe mil o wŷr traed dethol a dwy fil a chant o farchogion arfog, ac ymunodd Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth â hwy gyda gwŷr y de.FfynhonnellBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1135 (= 1136), pp. 158–161 ↗gol. a chyf. John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)Molir Owain a Chadwaladr, meibion Gruffudd ap Cynan, fel ‘tegwch yr holl Frytaniaid a’u diogelwch a’u rhyddid a’u cadernid … dau ddiofn, dau lew dewrion’; llosgodd eu hymgyrch gyntaf gestyll gogledd Ceredigion; ar ddiwedd y flwyddyn daethant eto gyda thua chwe mil o wŷr traed a dwy fil a chant o farchogion arfog, gyda Gruffudd ap Rhys; yn eu herbyn daeth Ystyfan y cwnstabl, Robert fab Martin, meibion Gerallt ystiward a’r holl Fflemiaid, gwŷr y Mers a’r Ffrancod; wedi ymladd yn greulon o bob tu ffodd y Fflemiaid a’r Normaniaid; collwyd tua thair mil; dychwelodd Owain a Chadwaladr yn hyfryd lawen gyda’r fuddugoliaeth, carcharorion, anrhaith, gwisgoedd ac arfau.
Sylwodd Lloyd, hanesydd mawr Cymru’r Oesoedd Canol, ar yr hyn y mae’r fyddin honno’n ei ddangos: roedd y Cymry bellach wedi dysgu crefft y marchog, a gallent roi gwŷr meirch arfog yn y maes wrth ochr hen wŷr traed y genedl.FfynhonnellA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 472–473 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Roedd gan lu Cymreig Gŵyl Fihangel 1136 wŷr traed dirifedi a channoedd o wŷr meirch arfog, oherwydd roedd y Cymry wedi dysgu crefft y marchog ac yn gallu rhoi marchoglu trwm yn y maes yn ogystal â hen wŷr traed y genedl; ymladdwyd yng Nghrug Mawr, ddwy filltir o’r dref, y bryncyn a elwir yn gyffredin Banc y Warren, un o ryfeddodau’r Historia Brittonum; roedd yn fuddugoliaeth nodedig i’r Cymry.
Yn eu herbyn daeth pob arglwydd Normanaidd yn y de: Ystyfan cwnstabl Aberteifi, Robert fitz Martin o Gemais, meibion Gerallt o Windsor, a’r holl Fflemiaid, holl wŷr y Mers a’r holl Ffrancod.FfynhonnellBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1135 (= 1136), pp. 158–161 ↗gol. a chyf. John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)Molir Owain a Chadwaladr, meibion Gruffudd ap Cynan, fel ‘tegwch yr holl Frytaniaid a’u diogelwch a’u rhyddid a’u cadernid … dau ddiofn, dau lew dewrion’; llosgodd eu hymgyrch gyntaf gestyll gogledd Ceredigion; ar ddiwedd y flwyddyn daethant eto gyda thua chwe mil o wŷr traed a dwy fil a chant o farchogion arfog, gyda Gruffudd ap Rhys; yn eu herbyn daeth Ystyfan y cwnstabl, Robert fab Martin, meibion Gerallt ystiward a’r holl Fflemiaid, gwŷr y Mers a’r Ffrancod; wedi ymladd yn greulon o bob tu ffodd y Fflemiaid a’r Normaniaid; collwyd tua thair mil; dychwelodd Owain a Chadwaladr yn hyfryd lawen gyda’r fuddugoliaeth, carcharorion, anrhaith, gwisgoedd ac arfau. Cyfarfuant yng Nghrug Mawr, y bryn mawr, a elwir heddiw’n Fanc-y-Warren, wrth y ffordd tua’r gogledd o Aberteifi. Roedd yr enw hwnnw ar y bryn eisoes yn y nawfed ganrif.FfynonellauA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 472–473 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Roedd gan lu Cymreig Gŵyl Fihangel 1136 wŷr traed dirifedi a channoedd o wŷr meirch arfog, oherwydd roedd y Cymry wedi dysgu crefft y marchog ac yn gallu rhoi marchoglu trwm yn y maes yn ogystal â hen wŷr traed y genedl; ymladdwyd yng Nghrug Mawr, ddwy filltir o’r dref, y bryncyn a elwir yn gyffredin Banc y Warren, un o ryfeddodau’r Historia Brittonum; roedd yn fuddugoliaeth nodedig i’r Cymry.Battle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym mis Medi neu Hydref 1136 ger Penparc, ar Fanc-y-Warren mae’n debyg; rhyfel 1136: Llwchwr ar 1 Ionawr, lladd Richard fitz Gilbert de Clare ym mis Ebrill; galwyd y bryn yn Grug Mawr erbyn y nawfed ganrif; ffodd y Normaniaid i Deifi, torrodd y bont, ac ysgrifennodd John o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a meirch nes i bobl groesi’n sych eu traed; llosgwyd Aberteifi ond daliodd y castell; mae rhai awduron diweddar o’r farn mai bwâu hir a enillodd, nododd Gerallt fod saethwyr bwa hir Gwent yn defnyddio bwâu hir cryf, nid oes ffynhonnell gyfoes yn sôn am fwâu, ac yn 2018 dadleuodd Adam Price i fygythiad y Normaniaid arwain y Cymry at ateb newydd; cyfeddiannodd Gwynedd Geredigion a daeth Owain yn frenin y flwyddyn wedyn.
A gwedy kyrchu y vrwydyr ac ymlad yn greulawn o bop tu y kymerth y Fflemisseit ar Normanyeit eu ffo.
Brut y Tywysogion, golygwyd gan John Williams ab Ithel, 1860
Gyrrodd y Cymry hwy i lawr at yr afon. Torrodd y bont dros Deifi dan y fyddin a ffoai, a boddodd cynifer nes bod yr afon, yng ngeiriau croniclwr Seisnig, mor llawn o gyrff dynion a meirch nes i bobl groesi’n sych eu traed. Mae’r Brut yn cyfrif tua thair mil ohonynt wedi’u colli. Cipiwyd tref Aberteifi a’i llosgi, er i’r castell ddal.FfynonellauBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym mis Medi neu Hydref 1136 ger Penparc, ar Fanc-y-Warren mae’n debyg; rhyfel 1136: Llwchwr ar 1 Ionawr, lladd Richard fitz Gilbert de Clare ym mis Ebrill; galwyd y bryn yn Grug Mawr erbyn y nawfed ganrif; ffodd y Normaniaid i Deifi, torrodd y bont, ac ysgrifennodd John o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a meirch nes i bobl groesi’n sych eu traed; llosgwyd Aberteifi ond daliodd y castell; mae rhai awduron diweddar o’r farn mai bwâu hir a enillodd, nododd Gerallt fod saethwyr bwa hir Gwent yn defnyddio bwâu hir cryf, nid oes ffynhonnell gyfoes yn sôn am fwâu, ac yn 2018 dadleuodd Adam Price i fygythiad y Normaniaid arwain y Cymry at ateb newydd; cyfeddiannodd Gwynedd Geredigion a daeth Owain yn frenin y flwyddyn wedyn.Brut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1135 (= 1136), pp. 158–161 ↗gol. a chyf. John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)Molir Owain a Chadwaladr, meibion Gruffudd ap Cynan, fel ‘tegwch yr holl Frytaniaid a’u diogelwch a’u rhyddid a’u cadernid … dau ddiofn, dau lew dewrion’; llosgodd eu hymgyrch gyntaf gestyll gogledd Ceredigion; ar ddiwedd y flwyddyn daethant eto gyda thua chwe mil o wŷr traed a dwy fil a chant o farchogion arfog, gyda Gruffudd ap Rhys; yn eu herbyn daeth Ystyfan y cwnstabl, Robert fab Martin, meibion Gerallt ystiward a’r holl Fflemiaid, gwŷr y Mers a’r Ffrancod; wedi ymladd yn greulon o bob tu ffodd y Fflemiaid a’r Normaniaid; collwyd tua thair mil; dychwelodd Owain a Chadwaladr yn hyfryd lawen gyda’r fuddugoliaeth, carcharorion, anrhaith, gwisgoedd ac arfau.
Nid oes yr un cronicl o 1136 yn dweud wrthym pa arfau a enillodd y dydd. Ond roedd Gerallt Gymro, a ysgrifennai hanner can mlynedd yn ddiweddarach, yn adnabod y Cymry wrth ryfela. ‘Fel y mae De Cymru’n rhagori yn y defnydd o’r bwa,’ meddai, ‘felly mae Gogledd Cymru’n nodedig am ei fedr gyda’r waywffon.’ Roedd y ddau ar y bryn yng Nghrug Mawr.FfynhonnellThe Itinerary through Wales, book II, chapter V ↗Gerallt Gymro, cyf. Syr Richard Colt Hoare (Everyman, 1908), t. 114 (Saesneg)‘Mae gwaywffyn y wlad hon yn hir iawn; oherwydd fel y mae De Cymru’n rhagori yn y defnydd o’r bwa, felly mae Gogledd Cymru’n nodedig am ei fedr gyda’r waywffon; cymaint felly fel na wrthsaif llurig haearn ergyd gwaywffon a deflir o bellter bach.’ Mae’r Disgrifiad o Gymru yn dweud yr un peth.
Gwelodd Gerallt saethau Gwent wedi’u gyrru drwy ddrws derw bedwar bys o drwch yn y Fenni, a chlywodd am farchog wedi’i hoelio drwy ei glun arfog, ei gyfrwy a’i geffyl. O lwyfen wyllt y gwnaed y bwâu hir, nid i saethu ymhell, meddai, ond i roi clwyfau difrifol iawn mewn ymladd agos.FfynhonnellThe Itinerary through Wales, book I, chapter IV ↗Gerallt Gymro, cyf. Syr Richard Colt Hoare (Everyman, 1908), tt. 49–50 (Saesneg)Mae pobl Gwent ‘yn fwy cyfarwydd â rhyfel, yn enwocach am eu gwroldeb, ac yn fwy medrus mewn saethyddiaeth, na rhai unrhyw ran arall o Gymru’; yn y Fenni gyrrodd y Cymry eu saethau drwy ddrws derw’r tŵr, bedwar bys o drwch; adroddodd William de Breos am filwr y tyllwyd ei glun, ei arfwisg, ei gyfrwy a’i geffyl gan un saeth; o lwyfen wyllt y gwneir y bwâu hir, yn arw ond yn gadarn, nid i saethu ymhell ond i roi clwyfau difrifol iawn mewn ymladd agos. Mae rhai awduron heddiw o’r farn mai’r saethwyr bwa hir Cymreig a enillodd Grug Mawr, ac yn 2018 dadleuodd Adam Price i’r Cymry ateb bygythiad y Normaniaid ag arf o’u heiddo eu hunain.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym mis Medi neu Hydref 1136 ger Penparc, ar Fanc-y-Warren mae’n debyg; rhyfel 1136: Llwchwr ar 1 Ionawr, lladd Richard fitz Gilbert de Clare ym mis Ebrill; galwyd y bryn yn Grug Mawr erbyn y nawfed ganrif; ffodd y Normaniaid i Deifi, torrodd y bont, ac ysgrifennodd John o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a meirch nes i bobl groesi’n sych eu traed; llosgwyd Aberteifi ond daliodd y castell; mae rhai awduron diweddar o’r farn mai bwâu hir a enillodd, nododd Gerallt fod saethwyr bwa hir Gwent yn defnyddio bwâu hir cryf, nid oes ffynhonnell gyfoes yn sôn am fwâu, ac yn 2018 dadleuodd Adam Price i fygythiad y Normaniaid arwain y Cymry at ateb newydd; cyfeddiannodd Gwynedd Geredigion a daeth Owain yn frenin y flwyddyn wedyn.
‘Ymchwelodd Owain a Chadwaladr i’w gwlad yn hyfryd lawen,’ medd y Brut, ‘wedi cael y fuddugoliaeth yn anrhydeddus, a chael dirfawr amlder o gaeth ac anrheithiau a gwisgoedd mawrwerthog ac arfau.’FfynhonnellBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1135 (= 1136), pp. 158–161 ↗gol. a chyf. John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)Molir Owain a Chadwaladr, meibion Gruffudd ap Cynan, fel ‘tegwch yr holl Frytaniaid a’u diogelwch a’u rhyddid a’u cadernid … dau ddiofn, dau lew dewrion’; llosgodd eu hymgyrch gyntaf gestyll gogledd Ceredigion; ar ddiwedd y flwyddyn daethant eto gyda thua chwe mil o wŷr traed a dwy fil a chant o farchogion arfog, gyda Gruffudd ap Rhys; yn eu herbyn daeth Ystyfan y cwnstabl, Robert fab Martin, meibion Gerallt ystiward a’r holl Fflemiaid, gwŷr y Mers a’r Ffrancod; wedi ymladd yn greulon o bob tu ffodd y Fflemiaid a’r Normaniaid; collwyd tua thair mil; dychwelodd Owain a Chadwaladr yn hyfryd lawen gyda’r fuddugoliaeth, carcharorion, anrhaith, gwisgoedd ac arfau. Bu Ceredigion yn rhydd o’r Normaniaid am genhedlaeth. Y flwyddyn wedyn daeth Owain yn frenin Gwynedd, ac aeth ymlaen i deyrnasu fel Owain Gwynedd, tywysog y Cymry.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym mis Medi neu Hydref 1136 ger Penparc, ar Fanc-y-Warren mae’n debyg; rhyfel 1136: Llwchwr ar 1 Ionawr, lladd Richard fitz Gilbert de Clare ym mis Ebrill; galwyd y bryn yn Grug Mawr erbyn y nawfed ganrif; ffodd y Normaniaid i Deifi, torrodd y bont, ac ysgrifennodd John o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a meirch nes i bobl groesi’n sych eu traed; llosgwyd Aberteifi ond daliodd y castell; mae rhai awduron diweddar o’r farn mai bwâu hir a enillodd, nododd Gerallt fod saethwyr bwa hir Gwent yn defnyddio bwâu hir cryf, nid oes ffynhonnell gyfoes yn sôn am fwâu, ac yn 2018 dadleuodd Adam Price i fygythiad y Normaniaid arwain y Cymry at ateb newydd; cyfeddiannodd Gwynedd Geredigion a daeth Owain yn frenin y flwyddyn wedyn.
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysArweiniodd fyddin yn erbyn y Normaniaid ger Cydweli a bu farw yn y frwydr. Taniodd ei marwolaeth y Gwrthryfel Mawr.
Gwenllian ferch GruffyddMae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.
Gerallt GymroGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan