Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Tywysogion

Hydref 1136

Crug Mawr

Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda gwŷr Deheubarth yn erbyn y Normaniaid

Llun: Lle ymladdwyd brwydr Crug Mawr, ger Aberteifi. · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Hydref 1136Oes y TywysogionBuddugoliaeth Gymreig (wedi’i gofnodi)Castell AberteifiAr y llinell amserAr fap y brwydrau
PrydHydref 1136
BleCastell Aberteifi
Pwy a ymladdoddOwain Gwynedd a Chadwaladr gyda gwŷr Deheubarth yn erbyn y Normaniaid
Yn erbynNormaniaid ac arglwyddi’r Mers
Sut y daeth i benBuddugoliaeth Gymreig

Yn hydref 1136 safodd tywysogion Gwynedd a Deheubarth gyda’i gilydd ar fryn ddwy filltir o Aberteifi a thorri grym y Normaniaid yng ngorllewin Cymru. Galwodd Gerallt Gymro, yr oedd ei deulu ei hun yn ymladd ar yr ochr arall, hi’n ‘fuddugoliaeth nodedig’, a enillwyd ‘drwy ruthr ffyrnig’.

Blwyddyn o wrthryfel#

Bu farw’r Brenin Harri I ym mis Rhagfyr 1135, a chododd Cymru gyfan. Ar 1 Ionawr 1136 trechodd gwŷr Gŵyr lu Normanaidd yn Llwchwr. Syrthiodd y Dywysoges Gwenllian yn arwain byddin yng Nghydweli, a daeth ei henw’n gri ryfel. Ym mis Ebrill lladdwyd Richard fitz Gilbert de Clare, arglwydd Normanaidd Ceredigion, mewn cyrch ger y Fenni.

Dau lew Gwynedd#

Daeth Owain a Chadwaladr, meibion Gruffudd ap Cynan, tua’r de ddwywaith y flwyddyn honno. Mae’r Brut, cronicl y tywysogion, yn eu moli fel ‘tegwch yr holl Frytaniaid a’u diogelwch a’u rhyddid a’u cadernid’, ‘dau ddiofn, dau lew dewrion’. Yn yr haf llosgasant gestyll gogledd Ceredigion. Tua diwedd y flwyddyn daethant eto gyda, medd y Brut, tua chwe mil o wŷr traed dethol a dwy fil a chant o farchogion arfog, ac ymunodd Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth â hwy gyda gwŷr y de.

Sylwodd Lloyd, hanesydd mawr Cymru’r Oesoedd Canol, ar yr hyn y mae’r fyddin honno’n ei ddangos: roedd y Cymry bellach wedi dysgu crefft y marchog, a gallent roi gwŷr meirch arfog yn y maes wrth ochr hen wŷr traed y genedl.

Y bryn mawr#

Yn eu herbyn daeth pob arglwydd Normanaidd yn y de: Ystyfan cwnstabl Aberteifi, Robert fitz Martin o Gemais, meibion Gerallt o Windsor, a’r holl Fflemiaid, holl wŷr y Mers a’r holl Ffrancod. Cyfarfuant yng Nghrug Mawr, y bryn mawr, a elwir heddiw’n Fanc-y-Warren, wrth y ffordd tua’r gogledd o Aberteifi. Roedd yr enw hwnnw ar y bryn eisoes yn y nawfed ganrif.

A gwedy kyrchu y vrwydyr ac ymlad yn greulawn o bop tu y kymerth y Fflemisseit ar Normanyeit eu ffo.

Brut y Tywysogion, golygwyd gan John Williams ab Ithel, 1860

Y bont dros Deifi#

Gyrrodd y Cymry hwy i lawr at yr afon. Torrodd y bont dros Deifi dan y fyddin a ffoai, a boddodd cynifer nes bod yr afon, yng ngeiriau croniclwr Seisnig, mor llawn o gyrff dynion a meirch nes i bobl groesi’n sych eu traed. Mae’r Brut yn cyfrif tua thair mil ohonynt wedi’u colli. Cipiwyd tref Aberteifi a’i llosgi, er i’r castell ddal.

Y bwa hir Cymreig#

Nid oes yr un cronicl o 1136 yn dweud wrthym pa arfau a enillodd y dydd. Ond roedd Gerallt Gymro, a ysgrifennai hanner can mlynedd yn ddiweddarach, yn adnabod y Cymry wrth ryfela. ‘Fel y mae De Cymru’n rhagori yn y defnydd o’r bwa,’ meddai, ‘felly mae Gogledd Cymru’n nodedig am ei fedr gyda’r waywffon.’ Roedd y ddau ar y bryn yng Nghrug Mawr.

Gwelodd Gerallt saethau Gwent wedi’u gyrru drwy ddrws derw bedwar bys o drwch yn y Fenni, a chlywodd am farchog wedi’i hoelio drwy ei glun arfog, ei gyfrwy a’i geffyl. O lwyfen wyllt y gwnaed y bwâu hir, nid i saethu ymhell, meddai, ond i roi clwyfau difrifol iawn mewn ymladd agos. Mae rhai awduron heddiw o’r farn mai’r saethwyr bwa hir Cymreig a enillodd Grug Mawr, ac yn 2018 dadleuodd Adam Price i’r Cymry ateb bygythiad y Normaniaid ag arf o’u heiddo eu hunain.

Adref mewn buddugoliaeth#

‘Ymchwelodd Owain a Chadwaladr i’w gwlad yn hyfryd lawen,’ medd y Brut, ‘wedi cael y fuddugoliaeth yn anrhydeddus, a chael dirfawr amlder o gaeth ac anrheithiau a gwisgoedd mawrwerthog ac arfau.’ Bu Ceredigion yn rhydd o’r Normaniaid am genhedlaeth. Y flwyddyn wedyn daeth Owain yn frenin Gwynedd, ac aeth ymlaen i deyrnasu fel Owain Gwynedd, tywysog y Cymry.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Y bobl

tua 1100–1170

Owain Gwynedd

Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.

Owain Gwynedd
tua 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
tua 1100–1136

Gwenllian ferch Gruffydd

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd fyddin yn erbyn y Normaniaid ger Cydweli a bu farw yn y frwydr. Taniodd ei marwolaeth y Gwrthryfel Mawr.

Gwenllian ferch Gruffydd
tua 1146–tua 1223

Gerallt Gymro

Clerigwr ac awdur (wedi’i gofnodi)

Mae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.

Gerallt Gymro

Darllen mwy ar y wefan hon

Y bwa hir Cymreig

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf