Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 750 OC

Carreg Cadfan

Cerfir colofn yn Nhywyn ym Meirionnydd â geiriau mewn Hen Gymraeg, yr arysgrif Gymraeg hynaf y gwyddys amdani.

Llun: Carreg Cadfan yn Eglwys Cadfan Sant, Tywyn, gyda’r geiriau Cymraeg hynaf ar garreg. · Peter Glyn, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

c. 750 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)
Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn Eglwys Cadfan Sant yn Nhywyn, ym Meirionnydd, saif colofn dal o garreg â geiriau Hen Gymraeg wedi’u cerfio arni. Dyma’r arysgrif gynharaf y gwyddys amdani yn yr iaith Gymraeg.

PrydRhwng y 600au a’r 800au; y 700au yn ôl Ifor Williams
BleEglwys Cadfan Sant, Tywyn
Uchder2.18 metr yn awr; dros 2.3 unwaith

Y geiriau ar y garreg#

Mae’r geiriau’n cofio pobl a gladdwyd gerllaw. Ar un ochr mae ‘Tengr(um)ui cimalted gu(reic) Adgan’: Tengrumui, gwraig briod Adgan. Ar un arall mae ‘Cun ben Celen … tricet nitanam’, a ddarllenwyd fel sôn am wraig, neu wraig Celyn, a chlwyf angheuol sy’n aros.

Dyddiodd Ifor Williams y geiriau i’r 700au, Kenneth Jackson i ddiwedd y 600au neu ddechrau’r 700au, a Nancy Edwards i’r 800au. Pa un bynnag sy’n iawn, dyma’r geiriau Cymraeg hynaf a dorrwyd ar garreg.

Y bwrdd wrth ymyl y garreg sy’n darllen ei geiriau.
Y bwrdd wrth ymyl y garreg sy’n darllen ei geiriau. · Llun: David Medcalf, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Carreg Cadfan#

Tybid unwaith fod y golofn yn nodi bedd Cadfan Sant, sylfaenydd yr eglwys, ac felly fe’i dyddid i’r 500au. Dyna pam y’i gelwir o hyd yn Garreg Cadfan.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Ffynnon Gwenfrewi (cronicl cynnar:Buchedd Gwenfrewi, y 12fed ganrif)

    Yn ôl traddodiad, tarddodd ffynnon lle syrthiodd Gwenfrewi, a chododd Beuno hi’n fyw. Mae Treffynnon wedi denu pererinion byth oddi ar hynny.

    Ffynnon Gwenfrewi
  2. Cadwaladr (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Cadwaladr o Wynedd yn marw. Mae’r beirdd yn ei alw’n frenin olaf y Brythoniaid ac yn darogan ei ddychwelyd, ac yn ddiweddarach mae Harri Tudur yn cario ei ddraig goch.

    Cadwaladr
  3. Cymru’n derbyn Pasg Rhufain (wedi’i gofnodi)

    Dan arweiniad yr Esgob Elfodd, mae eglwys Cymru yn cytuno i ddyddio’r Pasg yn null Rhufain, gan ddod â rhwyg hir â gweddill Cristnogaeth y gorllewin i ben.

    Cymru’n derbyn Pasg Rhufain
  4. Clawdd Offa (archaeoleg)

    Mae brenin Mersia yn codi clawdd ar hyd y ffin, gan nodi llinell rhwng y Cymry a’r Saeson sy’n dal yn fras hyd heddiw.

    Clawdd Offa

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf