Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Mordaith y Tywysog Madog i America, a’r Indiaid Cymreig

Yn ôl traddodiad Cymru, yn 1170 hwyliodd mab i’r Brenin Owain Gwynedd tua’r gorllewin o’r Rhos a chanfod gwlad newydd, dair canrif cyn Columbus. Chwe chan mlynedd yn ddiweddarach aeth gŵr ifanc o’r Waunfawr i fyny afon Missouri i chwilio am ei bobl, yr Indiaid Cymreig.

Llun: Goleudy Ynys Lawd ar ei ynys fach oddi ar Ynys Gybi, Môn · Joe Hayhurst, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 18 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn 1170 bu farw’r Brenin mawr Owain Gwynedd, ac ymladdodd ei feibion am ei deyrnas. Yn ôl traddodiad Cymru, ni fynnai un ohonynt, Madog, ran yn y tywallt gwaed. Paratôdd ei longau yn Llandrillo-yn-Rhos, hwyliodd heibio i Iwerddon tua’r gorllewin, a daeth i wlad na chlywsai neb yng Nghymru amdani. Daeth adref i sôn amdani, casglodd ragor o wŷr a gwragedd, a hwyliodd eto. Ni ddaeth yn ôl byth. 322 o flynyddoedd yn ddiweddarach croesodd Christopher Columbus yr un cefnfor. Dyma stori Madog, neu Madoc fel yr ysgrifennai’r Saeson ei enw, a stori’r Indiaid Cymreig yr aeth pobl i chwilio amdanynt yr ochr draw i’r môr.

PwyMadog ab Owain Gwynedd, un o dywysogion Gwynedd
Ei dadY Brenin Owain Gwynedd, bu farw 1170
Hwyliodd oLandrillo-yn-Rhos, yn ôl traddodiad o Aber Cerrig Gwynion
Ei longGwennan Gorn, yn ôl traddodiad
Mewn print gyntafHistorie of Cambria David Powel, 1584, o waith Humphrey Llwyd
Yr Indiaid CymreigDywedid yn y 1700au eu bod yn byw ar afon Missouri: y Madogwys
Y chwilioJohn Evans o’r Waunfawr, 1792 hyd 1797
Ei goffáuPlac yn Llandrillo-yn-Rhos, ac un a godwyd ym Mae Mobile, Alabama, yn 1953

Un o dywysogion Gwynedd#

Teyrnasodd Owain Gwynedd ar Wynedd am dros ddeng mlynedd ar hugain a’i gwneud y grym cryfaf yng Nghymru. Safodd yn erbyn Harri II yn 1157, ac yn 1165 trodd ef a rheolwyr eraill Cymru fyddin fawr Harri yn ôl ym mynyddoedd y Berwyn, ac ef oedd y rheolwr cyntaf i’w alw ei hun yn dywysog y Cymry. Roedd ganddo lawer o feibion o fwy nag un fam. Yn eu plith roedd Hywel, y milwr a’r bardd, Dafydd a Rhodri, a fyddai’n ymladd am y goron, Iorwerth, tad Llywelyn Fawr, a Madog.

Pan fu farw Owain ym mis Tachwedd 1170 torrodd heddwch Gwynedd. Cyn diwedd y flwyddyn lladdwyd Hywel ym Mhentraeth ym Môn gan wŷr ei hanner brodyr, a rhannwyd y wlad rhwng y brodyr a oedd ar ôl. Yma y mae’r traddodiad yn codi hanes Madog. Wedi blino ar gwerylon ei frodyr, meddai, trodd ei gefn ar y tir ac edrych at y môr.

Y fordaith tua’r gorllewin#

Rhoddwyd y traddodiad mewn print gyntaf yn 1584 gan David Powel, clerigwr o Sir Ddinbych, yn The Historie of Cambria. Cymerodd Powel y darn o’r cronicl Cymraeg fel y’i cyfieithwyd gan Humphrey Llwyd o Ddinbych, y gwneuthurwr mapiau, a fu farw yn 1568. Dyma a ddywed, yn Gymraeg:

Gadawodd Madog, un arall o feibion Owain Gwynedd, y wlad mewn cynnen rhwng ei frodyr, a pharatôdd longau â gwŷr ac arfau, a cheisio anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin a gadael arfordir Iwerddon mor bell i’r gogledd nes iddo ddod i wlad anhysbys, lle gwelodd lawer o bethau rhyfedd.

David Powel, The Historie of Cambria (1584), o waith Humphrey Llwyd

Mae Powel yn mynd yn ei flaen i ddweud i Fadog ddod adref a sôn am y wlad hyfryd a ffrwythlon a welsai, ac am y bobl yno nad oedd ganddynt gweryl ag ef. Yna casglodd lawer o wŷr a gwragedd a fynnai fyw mewn heddwch, a chychwyn eto gyda deg llong. Rhaid bod y wlad honno, meddai Powel, yn rhan o’r wlad yr honnai’r Sbaenwyr mai hwy a’i cafodd gyntaf.

Ychwanegodd adroddiadau diweddarach ragor. Hwyliodd Madog o Aber Cerrig Gwynion, ger y Rhos. Gwennan Gorn oedd enw ei long. Dywedai rhai iddo lanio yn Fflorida neu ar Gwlff Mecsico, eraill yn y Carolinas. Mae hen driawd Cymraeg, a geir mewn llawysgrif o’r unfed ganrif ar bymtheg, yn ei gyfrif ymhlith y rhai a ddiflannodd o Ynys Prydain: aeth i’r môr gyda thri chant o wŷr, ac ni wyddai neb i ble yr aethant.

Yr hyn a ddywedodd yr hen feirdd#

Nid oes cronicl a ysgrifennwyd yn oes Madog ei hun yn sôn am fordaith. Mae cronicl y tywysogion, Brut y Tywysogion, yn cofnodi marwolaethau a chwerylon meibion Owain, ond nid yw’n enwi Madog a hwyliodd ymaith.

Daw’r sôn hynaf am Fadog fel gŵr y môr gan y bardd Maredudd ap Rhys o Bowys, a oedd yn canu yng nghanol y 1400au. Mewn cywydd yn gofyn i gyfaill am rwyd bysgota, mae’n ei gymharu ei hun â Madog, gwir genau Owain Gwynedd, na fynnai dir na chyfoeth mawr, dim ond y môr. Roedd hynny cyn i Columbus hwylio. Dywedodd Powel fod y bardd a’r achyddwr Gutun Owain, o’r un oes, wedi ysgrifennu am y fordaith hefyd, ond nid oes llawysgrif o waith Gutun sy’n sôn amdani yn hysbys heddiw.

Hawl Gymreig ar America#

Yn oes Elisabeth I daeth stori Madog yn fater o bwys i’r wladwriaeth. Roedd Lloegr a Sbaen yn cystadlu am y Byd Newydd, ac roedd y Pab wedi ei rannu rhwng Sbaen a Phortiwgal. Os oedd Cymro wedi cyrraedd America yn 1170, dros dri chan mlynedd cyn Columbus, yna coron Prydain, yn nwylo’r Tuduriaid, teulu o Gymry, oedd â’r hawl hynaf.

Gwnaeth John Dee, ysgolhaig mawr y frenhines, yr oedd ei dad yn hanu o Sir Faesyfed, yr achos hwnnw. Yn 1580 lluniodd i Elisabeth ddatganiad o’i hawl i diroedd yn y gorllewin, ac roedd Madog wrth galon y cyfan. Dee a ddefnyddiodd yr ymadrodd ‘the British Empire’ gyntaf. Yn 1583 defnyddiodd Syr George Peckham Fadog yn ei lyfr o blaid mordeithiau Seisnig i America, ac yn 1589 argraffodd Richard Hakluyt hanes Powel yn ei Principal Navigations, llyfr mawr mordeithiau’r Saeson, fel ‘darganfyddiad hynaf India’r Gorllewin gan Fadog fab Owain Gwynedd’. Felly cyflwynwyd mordaith un o dywysogion Gwynedd yn Llundain fel hawl gyntaf Prydain ar America.

Yr Indiaid Cymreig#

Unwaith yr oedd ymsefydlwyr o Loegr a Chymru yn America, dechreuodd straeon ddod yn ôl am bobl y tu hwnt i’r ffin a siaradai Gymraeg. Yr enwocaf oedd stori Morgan Jones, gweinidog o Gymro. Mewn llythyr yn 1686 ysgrifennodd ei fod, yn 1669, wrth deithio yn y Carolinas, wedi ei ddal yn garcharor gan bobl y Doeg a’i fod ar fin cael ei ladd. Gwaeddodd yn Gymraeg, ac er mawr syndod iddo roeddent yn ei ddeall. Arbedasant ei fywyd, ac arhosodd bedwar mis yn eu plith, yn pregethu iddynt yn Gymraeg dair gwaith yr wythnos. Argraffwyd ei lythyr yn The Gentleman’s Magazine yn Llundain yn 1740, ac fe’i darllenwyd ym mhobman.

Dilynodd rhagor o straeon drwy’r 1700au. Soniai masnachwyr, milwyr a theithwyr am bobl olau eu croen ymhell i’r gorllewin, am lwyth y dywedid ei fod yn cadw hen lyfr na allai ei ddarllen, am eiriau a swniai fel Cymraeg. Wrth i’r ffin symud tua’r gorllewin, symudodd yr Indiaid Cymreig hefyd. Erbyn y 1790au gosodai’r rhan fwyaf o bobl hwy ymhell i fyny afon Missouri, a rhoi enw arnynt: y Madogwys, pobl Madog. Tybiai rhai mai hwy oedd y Padouca ar fapiau’r Ffrancwyr.

Y bobl a enwid amlaf oedd y Mandan, a oedd yn byw mewn pentrefi o dai pridd ar afon Missouri uchaf, yn yr hyn sydd heddiw’n Ogledd Dakota. Bu’r arlunydd Americanaidd George Catlin yn byw yn eu plith yn 1832 ac roedd yn sicr mai plant gwladfa Madog oeddent. Tynnodd sylw at eu cychod crwn o groen wedi’i ymestyn dros ffrâm, mor debyg i gwryglau Teifi a Thywi, ac at y gwallt golau a’r llygaid golau a welai yn eu plith. Gosododd ei achos yn ei lyfr yn 1841.

Llundain, 1791#

Yn Llundain yn 1791 cydiodd twymyn Madog yn y Cymry. Cyhoeddodd Dr John Williams An Enquiry into the Truth of the Tradition concerning the Discovery of America by Prince Madog ab Owen Gwynedd, ac ni siaradai Cymry Llundain yn y Gwyneddigion am fawr ddim arall. Casglodd William Owen Pughe, y geiriadurwr, bob hanes y gallai ei gael, a phenderfynodd Iolo Morganwg, Bardd Rhyddid, fynd i America ei hun i ddod o hyd i’r Cymry coll. Dechreuodd galedu ei gorff ar gyfer yr anialwch drwy gysgu allan yn yr awyr agored.

I radicaliaid y blynyddoedd hynny, golygai Madog fwy na hen fordaith. America oedd gwlad rhyddid, ac yn rhywle ynddi, credent, roedd Cymry wedi byw’n rhydd am chwe chan mlynedd, gan gadw eu hiaith ymhell oddi wrth frenhinoedd ac esgobion Lloegr. Hwyliodd Morgan John Rhys, y gweinidog gyda’r Bedyddwyr, i America yn 1794 ac yn ddiweddarach cynlluniodd wladfa Gymreig, Cambria, ym mryniau Pennsylvania, a meddyliai llawer yng Nghymru am ei ddilyn.

John Evans yn mynd tua’r gorllewin#

Yn y diwedd nid aeth Iolo. Yr un a aeth oedd John Evans, gŵr ifanc dwy ar hugain oed o’r Waunfawr, dan yr Wyddfa, mab i bregethwyr gyda’r Methodistiaid. Glaniodd yn Baltimore ar 10 Hydref 1792 heb fawr o arian, ac yn gynnar yn 1793 cychwynnodd tua’r gorllewin ar ei ben ei hun, dros y mynyddoedd i Pittsburgh, i lawr yr Ohio ac i fyny’r Mississippi i St Louis.

Roedd St Louis bryd hynny’n eiddo i Sbaen, a thybiodd y llywodraethwr Sbaenaidd mai ysbïwr Prydeinig oedd y dieithryn o Gymro a’i roi yn y carchar. Wedi iddo gael ei ryddhau, cafodd Evans ffordd i fynd yn ei flaen. Yn 1795 ymunodd ag ymgyrch Sbaenaidd i fyny’r Missouri dan yr Albanwr James Mackay, a oedd yn chwilio am ffordd i’r Môr Tawel. Anfonodd Mackay ef o’i flaen, ac ar 23 Medi 1796 cyrhaeddodd John Evans bentrefi’r Mandan, tua 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri. Ar wahân i un heliwr o Ffrancwr, nid oedd yr un dyn gwyn wedi dod mor bell i fyny’r afon.

Cododd faner Sbaen, anfonodd adref y masnachwyr ffwr o Ganada a gafodd yno, a threuliodd y gaeaf hir ymhlith y Mandan. Gwrandawodd a holodd. Cafodd bobl falch a chroesawgar, ffermwyr a masnachwyr, ar groesffordd gwastadeddau’r gogledd. Ond ni chafodd Gymraeg. Mewn llythyr wedi iddo ddychwelyd, a ddyfynnir gan Gwyn A. Williams, ysgrifennodd: ‘Gallaf eich hysbysu nad oes y fath bobl â’r Indiaid Cymreig.’

Daeth Evans yn ôl i St Louis ym mis Gorffennaf 1797. Arhosodd yng ngwasanaeth Sbaen, a bu farw yn New Orleans ym mis Mai 1799, cyn cyrraedd ei ddeg ar hugain. Aethai i chwilio am bobl Madog, ac roedd wedi gwneud rhywbeth na wnaeth ond ychydig yn ei oes: roedd wedi mapio’r Missouri, 1,800 o filltiroedd ohoni. Anfonodd yr Arlywydd Thomas Jefferson gopi o’r map hwnnw at Meriwether Lewis ym mis Ionawr 1804, gyda sôn am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod i fyny’r Missouri, a chariodd Lewis a Clark fap Evans ar ran gyntaf eu taith fawr i’r Môr Tawel.

Y Mandan#

Croesawodd y Mandan Lewis a Clark yn eu tro, yng ngaeaf 1804. Ddeng mlynedd ar hugain yn ddiweddarach peintiodd Catlin hwy, ac yn 1837 ysgubodd y frech wen i fyny’r afon a lladd bron bob un ohonynt. Ymunodd yr ychydig a oroesodd â’r Hidatsa a’r Arikara, ac mae eu disgynyddion yn byw heddiw fel Tri Llwyth Cysylltiedig Fort Berthold yng Ngogledd Dakota. Eu hanes eu hunain, yn eu geiriau eu hunain, yw hanes pobl a ddaeth i fyny’r Missouri amser maith yn ôl.

Madog mewn barddoniaeth a charreg#

Ni fu farw’r stori gyda llythyr John Evans. Yn 1805 cyhoeddodd Robert Southey, a ddaeth wedyn yn Fardd Llawryfog, Madoc, cerdd hir mewn dwy ran, Madoc in Wales a Madoc in Aztlan, wedi’i seilio ar y stori fel y’i cafodd gan William Owen Pughe a’i gyfeillion. Cadwodd beirdd a baledwyr Cymru y tywysog yn fyw gartref, ac adroddodd Cymry ledled America y stori wrth eu plant.

Yn Llandrillo-yn-Rhos mae plac ger y lan yn nodi’r man lle, yn ôl traddodiad, yr hwyliodd Madog. Ac yn 1953 cododd Merched y Chwyldro Americanaidd lechen yn Fort Morgan, ar drwyn Bae Mobile yn Alabama, er cof am y Tywysog Madog, fforiwr o Gymro a laniodd yno yn 1170 a gadael yr iaith Gymraeg ar ei ôl gyda’r Indiaid. Wedi i gorwynt ei difrodi, tynnwyd hi i lawr gan y parc i’w chadw’n ddiogel, ac mae hi bellach yn nhŷ cangen y Merched yn Mobile.

Yr hyn a ddywed yr haneswyr#

Yn 1858 cynigiodd eisteddfod Llangollen wobr am y traethawd gorau ar ddarganfod America gan Fadog. Anfonodd Thomas Stephens o Ferthyr, un o ysgolheigion Cymreig gorau ei ddydd, draethawd a bwysodd bob darn o dystiolaeth a chanfod nad oedd yn profi’r fordaith. Ni roddai’r beirniaid y wobr i draethawd a ddadleuai yn erbyn y testun a osodwyd ganddynt, a chofiwyd y ffrae am amser hir. Argraffwyd traethawd Stephens yn 1893.

Yn 1979 adroddodd yr hanesydd Cymreig Gwyn A. Williams yr hanes cyfan yn Madoc: The Making of a Myth. Dilynodd y traddodiad o feirdd y 1400au drwy hawl y Tuduriaid ar America a’r chwilio am yr Indiaid Cymreig, a dangosodd sut y cafodd pob oes ym Madog yr hyn yr oedd yn chwilio amdano: hawl ar fyd newydd, Cymru rydd dros y môr, pobl goll yn aros i’w canfod. Mae’r rhan fwyaf o haneswyr heddiw yn cytuno ag ef nad oes cofnod o oes Madog ei hun am fordaith i America. Mae eraill, megis Richard Deacon yn Madoc and the Discovery of America (1967), wedi dadlau y gallai’r fordaith fod wedi digwydd, ac mae’r ddadl yn parhau.

Pam y mae Madog yn bwysig#

Pa un a gyrhaeddodd Madog Fae Mobile ai peidio, mae ei stori yn dweud rhywbeth gwir am Gymru. Gwlad fach oedd hi gydag arfordir hir, ac mae ei phobl wedi edrych tua’r gorllewin erioed. Hwyliodd seintiau o Gymru i Iwerddon a Llydaw. Roedd Cymry ymhlith y cyntaf i ymsefydlu ym Mhennsylvania, a helpodd Crynwyr, glowyr a chwarelwyr o Gymru i adeiladu America. Yn 1865 cariodd y Mimosa ymsefydlwyr o Gymry i Batagonia i adeiladu’r wladfa Gymraeg ei hiaith y gobeithiai breuddwydwyr y 1790au ei chael ar y Missouri.

A rhoddodd y chwilio am Fadog un darganfyddiad go iawn i’r byd. Cerddodd a rhwyfodd gŵr ifanc o’r Waunfawr, heb ddim ond ffydd ac ewyllys styfnig, i galon America i chwilio am ei bobl ei hun, a daeth yn ôl gyda’r map gwir cyntaf o’r Missouri. Yn ôl traddodiad Cymru hwyliodd Madog tua’r gorllewin yn 1170. Fe wnaeth John Evans hynny yn sicr, chwe chan mlynedd yn ddiweddarach, ac arweiniodd y ffordd a agorodd ef yr holl ffordd i’r Môr Tawel.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf