Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

fl. 1170

Madog ab Owain Gwynedd

Mab Owain Gwynedd a hwyliodd, yn ôl traddodiad Cymru, tua’r gorllewin o Landrillo yn 1170 a chyrraedd America dair canrif cyn Columbus.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 1170 (cronicl cynnar:Maredudd ap Rhys, cerdd, y 15fed ganrif; David Powel, Historie of Cambria, 1584) Y tywysog a hwyliodd tua’r gorllewin Oes y Tywysogion Fforwyr ac anturiaethwyr
★ Y cyntaf yn y byd Yn ôl traddodiad Cymru cyrhaeddodd America yn 1170, dros 300 mlynedd cyn Columbus
Y Tywysog Madog, o hen lyfr
Y Tywysog Madog, o hen lyfr · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Madog ab Owain Gwynedd: Madog, mab Owain Gwynedd (Owain o Wynedd)

Madog ab Owain Gwynedd

  • Madog ei enw ei hun
  • ab mab (ab o flaen llafariad)
  • Owain Gwynedd enw ei dad: Owain o Wynedd

Roedd Madog ab Owain Gwynedd yn dywysog o Wynedd, yn fab i’r Brenin Owain Gwynedd, a dywed traddodiad Cymru iddo hwylio tua’r gorllewin o Landrillo yn Rhos yn 1170 a chael gwlad newydd dros y cefnfor, fwy na thri chan mlynedd cyn Columbus. Mae ei stori wedi ei hadrodd yng Nghymru ers canrifoedd, fe’i hargraffwyd yn nyddiau’r Frenhines Elisabeth I, ac anfonodd deithwyr i fyny afonydd America i chwilio am yr Indiaid Cymreig.

Pryd1170, yn ôl traddodiad Cymru
Ei dadOwain Gwynedd, brenin Gwynedd
Ei frawdRhirid
Ei longGwennan Gorn
Hwyliodd oLandrillo-yn-Rhos

Mab i Owain Gwynedd#

Bu gan Owain Gwynedd, brenin mawr Gwynedd, o leiaf dri ar ddeg o blant gyda’i ddwy wraig, a rhagor a gydnabuwyd yn ôl arfer Cymru. Pan fu farw yn 1170 dechreuodd ei feibion ymryson am y deyrnas. Dywed traddodiad Cymru na fynnai Madog, wedi blino ar yr ymladd, ddim rhan ynddo, ac iddo ef a’i frawd Rhirid droi eu cefnau ar dir a grym a mynd i’r môr.

Y fordaith#

Hwyliodd Madog o Landrillo, ger Llandrillo-yn-Rhos, yn ei long Gwennan Gorn, ac aeth ymhell i’r cefnfor gorllewinol nes dod at wlad bell a ffrwythlon. Gadawodd rai o’i bobl yno a dod adref i Gymru i gasglu rhagor. Gyda llynges o longau a rhyw gant ac ugain o wŷr, gwragedd a phlant, hwyliodd tua’r gorllewin eto, ac ni ddaeth byth yn ôl.

Bardd yn cofio#

Yn y bymthegfed ganrif cofiodd y bardd Maredudd ap Rhys o Bowys, wrth ddiolch i uchelwr am rodd o rwyd bysgota, am Fadog fel gŵr y môr: ‘Madog wych, mwyedig wedd, / Iawn genau Owain Gwynedd, / Ni fynnai dir, f’enaid oedd, / Na da mawr ond y moroedd’. Ymhell cyn hynny, tua 1250, ysgrifennodd bardd Fflemaidd o’r enw Willem chwedl am Fadog, sydd bellach ar goll.

Mewn print#

Yn 1559 ysgrifennodd Humphrey Llwyd o Ddinbych yr hanes llawn cyntaf o’r fordaith yn ei Cronica Walliae, a’r cyntaf i ddweud i Fadog gyrraedd America cyn Columbus. Gosododd John Dee, ysgolhaig Cymreig y Frenhines Elisabeth I, yr hanes gerbron y frenhines yn 1580, ac argraffwyd y stori gan George Peckham yn 1583, gan David Powel yn ei Historie of Cambria yn 1584 a chan Richard Hakluyt yn 1589. Yn 1624 adroddodd John Smith o Virginia hi eto.

Yr Indiaid Cymreig#

Wrth i ymsefydlwyr symud tua’r gorllewin ar draws America, lledodd straeon am Americanwyr Brodorol a siaradai Gymraeg, ac yn y diwedd setlodd y stori ar bobl y Mandan ar afon Missouri. Soniodd Thomas Jefferson ei hun, mewn llythyr at Meriwether Lewis ym mis Ionawr 1804, am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod yn byw i fyny’r Missouri. Yn y 1790au teithiodd John Evans o’r Waunfawr ymhell i fyny’r afon honno a chyrraedd y Mandan, er na chafodd eiriau Cymraeg yn eu hiaith.

Cofio Madog#

Nid anghofiwyd Madog erioed. Mae plac yn Llandrillo-yn-Rhos yn nodi’r man yr hwyliodd ohono, ac yn 1953 gosododd Merched y Chwyldro Americanaidd blac yn Fort Morgan ar Fae Mobile yn Alabama, ‘In memory of Prince Madoc a Welsh explorer who landed on the shores of Mobile Bay in 1170’.

Ar y llinell amser

  1. Madog yn hwylio i’r gorllewin

    Yn ôl traddodiad Cymru, hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chanfod gwlad newydd dros y cefnfor, dair canrif cyn Columbus.

    Madog yn hwylio i’r gorllewin
  2. Mordaith Madog mewn print

    Mae Historie of Cambria David Powel, o waith Humphrey Llwyd o Ddinbych, yn argraffu’r traddodiad Cymreig i Fadog ab Owain Gwynedd hwylio tua’r gorllewin yn 1170 a chanfod gwlad newydd. Mae Hakluyt yn ei hailargraffu yn 1589 fel hawl gyntaf Prydain ar America.

    Mordaith Madog mewn print

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf