Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
1282–1337
Unig blentyn Llywelyn ein Llyw Olaf, a gludwyd yn faban i briordy yn swydd Lincoln, lle bu fyw gydol ei hoes. Mae Cymru’n ei chofio’n dywysoges goll.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Gwenllian ferch Llywelyn: Gwenllian, merch Llywelyn (Llywelyn ap Gruffudd, y tywysog olaf)
Gwenllian ferch Llywelyn
Gwenllian ferch Llywelyn oedd unig blentyn Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru olaf o’n gwaed ein hunain, ac Eleanor de Montfort. Fe’i ganed yn dywysoges Cymru ym mis Mehefin 1282. O fewn blwyddyn roedd ei mam yn farw, ei thad wedi syrthio yng Nghilmeri a’i hewythr Dafydd wedi’i ddal. Cariwyd hi allan o Gymru’n faban a’i chadw am weddill ei hoes mewn priordy yn swydd Lincoln, fel na allai’r un fyddin Gymreig fyth ymgasglu dan ei henw. Heddiw mae Cymru’n ei chofio fel Gwenllian, Tywysoges Cymru.
| Ganed | Mehefin 1282, yn llys brenhinol Abergwyngregyn |
|---|---|
| Tad | Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru |
| Mam | Eleanor de Montfort, Tywysoges Cymru |
| Ei chludo i | briordy Gilbertaidd Sempringham, swydd Lincoln, 1283 |
| Bu farw | 7 Mehefin 1337, yn Sempringham, bron yn bum deg pump oed |
| Ei chofio | Carnedd Gwenllian yn y Carneddau, a enwyd ar ei hôl yn 2009 |
Roedd Llywelyn wedi aros blynyddoedd lawer am etifedd. Priododd Eleanor de Montfort yng Nghaerwrangon yn 1278, ac ym mis Mehefin 1282, yng nghanol y rhyfel olaf dros ryddid Cymru, ganwyd merch i Eleanor yn llys Abergwyngregyn, dan fynyddoedd Eryri. Bu farw Eleanor ar 19 Mehefin, ychydig ddyddiau wedi’r enedigaeth. Ar 11 Rhagfyr y flwyddyn honno syrthiodd Llywelyn yng Nghilmeri, a Gwenllian, yn chwe mis oed, oedd etifedd tywysogion Cymru.FfynhonnellGwenllian of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni ym Mehefin 1282 yn Abergwyngregyn; marw Eleanor ar 19 Mehefin 1282; Sempringham am bum deg pedair blynedd; ‘Wencilian’ a ‘Wentliane’; y pensiwn o £20 y flwyddyn; bu farw 7 Mehefin 1337; plac yr Wyddfa yn 2008; Carnedd Gwenllian, 26 Medi 2009.
Ymladdodd ei hewythr Dafydd ap Gruffudd ymlaen yn Dywysog Cymru nes ei ddal ym mis Mehefin 1283. Yna casglodd Edward I blant tŷ brenhinol Gwynedd ynghyd. Caewyd dau fab Dafydd yng Nghastell Bryste. Anfonwyd merched Dafydd a Gwenllian i briordai anghysbell yn swydd Lincoln, ymhell o bob Cymro. Rhoddwyd Gwenllian gyda lleianod priordy Gilbertaidd Sempringham, ymhlith y corsydd, ac yno y bu am bum deg pedair blynedd.FfynhonnellGwenllian of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni ym Mehefin 1282 yn Abergwyngregyn; marw Eleanor ar 19 Mehefin 1282; Sempringham am bum deg pedair blynedd; ‘Wencilian’ a ‘Wentliane’; y pensiwn o £20 y flwyddyn; bu farw 7 Mehefin 1337; plac yr Wyddfa yn 2008; Carnedd Gwenllian, 26 Medi 2009.
Ysgrifennai’r lleianod ei henw fel Wencilian, a’i lofnodi fel Wentliane a wnâi hi. Rhoddodd Edward III bensiwn o ugain punt y flwyddyn iddi, a delid i’r priordy am ei bwyd a’i dillad. Bu farw ar 7 Mehefin 1337, ychydig ddyddiau cyn ei phen-blwydd yn bum deg pump, a chofnododd croniclydd y priordy ei marwolaeth.FfynhonnellGwenllian of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni ym Mehefin 1282 yn Abergwyngregyn; marw Eleanor ar 19 Mehefin 1282; Sempringham am bum deg pedair blynedd; ‘Wencilian’ a ‘Wentliane’; y pensiwn o £20 y flwyddyn; bu farw 7 Mehefin 1337; plac yr Wyddfa yn 2008; Carnedd Gwenllian, 26 Medi 2009.
Am ganrifoedd bu bron yn angof, ond yn ein hoes ni mae Cymru wedi rhoi ei henw yn ôl iddi. Saif cofeb o wenithfaen Cymreig ger eglwys Sant Andreas yn Sempringham. Gosodwyd plac i “y Dywysoges Gwenllian” islaw copa’r Wyddfa yn 2008. Ar 26 Medi 2009 ailenwyd y mynydd Carnedd Uchaf yn y Carneddau, uwchben ei man geni yn Abergwyngregyn, yn Garnedd Gwenllian er cof amdani. Mae’r beirdd T. James Jones a Mererid Hopwood wedi canu amdani.FfynhonnellGwenllian of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni ym Mehefin 1282 yn Abergwyngregyn; marw Eleanor ar 19 Mehefin 1282; Sempringham am bum deg pedair blynedd; ‘Wencilian’ a ‘Wentliane’; y pensiwn o £20 y flwyddyn; bu farw 7 Mehefin 1337; plac yr Wyddfa yn 2008; Carnedd Gwenllian, 26 Medi 2009.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llinach frenhinol Aberffraw, o Faelgwn hyd at dywysogion olaf Cymru.
1/11Maelgwn Gwynedd d. c. 547CC
2/11Cadwallon ap Cadfan d. 634MF
3/11Merfyn Frych d. 844RM
4/11Rhodri Mawr d. 878GC
5/11Gruffudd ap Cynan c. 1055–1137OG
6/11Owain Gwynedd c. 1100–1170LF
7/11Llywelyn Fawr c. 1173–1240DL
8/11Dafydd ap Llywelyn c. 1212–1246LG
9/11Llywelyn ap Gruffudd c. 1223–1282DG
10/11Dafydd ap Gruffudd c. 1238–1283GL
11/11Gwenllian ferch Llywelyn 1282–1337Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf