

Cymru Heddiw
Amgueddfa Genedlaethol y Glannau
Amgueddfa diwydiant a dyfeisgarwch Cymru, ar hen ddociau Abertawe, a agorwyd yn 2005: adeilad o lechi a gwydr ynghlwm wrth hen warws y dociau, am ddim i ymweld â hi.
Llun: Amgueddfa Genedlaethol y Glannau ar hen ddociau Abertawe · Jaggery, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Saif Amgueddfa Genedlaethol y Glannau ar hen ddociau Abertawe, wrth geg afon Tawe, yr afon a wnaeth y dref yn brifddinas gopr y byd. Mae’n adrodd hanes diwydiant a dyfeisgarwch yng Nghymru, ac mae am ddim i ymweld â hi.FfynonellauNational Waterfront Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Rhan o Amgueddfa Cymru ac yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; fe’i cynlluniwyd gan Wilkinson Eyre a’r arddangosfeydd gan Land Design Studio; costiodd £33.5 miliwn, gydag £11 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, ac fe’i hagorwyd ym mis Hydref 2005; adeilad o lechi a gwydr ynghlwm wrth warws doc rhestredig Gradd II, a fu’n Amgueddfa Ddiwydiannol a Morol Abertawe; mae’n adrodd hanes diwydiant a dyfeisgarwch Cymru, gyda throsleisio amlieithog ac iaith arwyddion ar ei harddangosion rhyngweithiol.National Waterfront Museum ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Heol Ystumllwynarth, y Cwarter Morol, Abertawe SA1 3RD; mynediad am ddim; ar agor 10am hyd 4pm.
| Agorwyd | Hydref 2005FfynhonnellNational Waterfront Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Rhan o Amgueddfa Cymru ac yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; fe’i cynlluniwyd gan Wilkinson Eyre a’r arddangosfeydd gan Land Design Studio; costiodd £33.5 miliwn, gydag £11 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, ac fe’i hagorwyd ym mis Hydref 2005; adeilad o lechi a gwydr ynghlwm wrth warws doc rhestredig Gradd II, a fu’n Amgueddfa Ddiwydiannol a Morol Abertawe; mae’n adrodd hanes diwydiant a dyfeisgarwch Cymru, gyda throsleisio amlieithog ac iaith arwyddion ar ei harddangosion rhyngweithiol. |
|---|---|
| Rhan o | Amgueddfa CymruFfynhonnellNational Waterfront Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Rhan o Amgueddfa Cymru ac yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; fe’i cynlluniwyd gan Wilkinson Eyre a’r arddangosfeydd gan Land Design Studio; costiodd £33.5 miliwn, gydag £11 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, ac fe’i hagorwyd ym mis Hydref 2005; adeilad o lechi a gwydr ynghlwm wrth warws doc rhestredig Gradd II, a fu’n Amgueddfa Ddiwydiannol a Morol Abertawe; mae’n adrodd hanes diwydiant a dyfeisgarwch Cymru, gyda throsleisio amlieithog ac iaith arwyddion ar ei harddangosion rhyngweithiol. |
| Cost | £33.5 miliwn, £11 miliwn ohono gan Gronfa Dreftadaeth y LoteriFfynhonnellNational Waterfront Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Rhan o Amgueddfa Cymru ac yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; fe’i cynlluniwyd gan Wilkinson Eyre a’r arddangosfeydd gan Land Design Studio; costiodd £33.5 miliwn, gydag £11 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, ac fe’i hagorwyd ym mis Hydref 2005; adeilad o lechi a gwydr ynghlwm wrth warws doc rhestredig Gradd II, a fu’n Amgueddfa Ddiwydiannol a Morol Abertawe; mae’n adrodd hanes diwydiant a dyfeisgarwch Cymru, gyda throsleisio amlieithog ac iaith arwyddion ar ei harddangosion rhyngweithiol. |
| Cyfeiriad | Heol Ystumllwynarth, y Cwarter Morol, Abertawe SA1 3RDFfynhonnellNational Waterfront Museum ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Heol Ystumllwynarth, y Cwarter Morol, Abertawe SA1 3RD; mynediad am ddim; ar agor 10am hyd 4pm. |
Copperopolis ar y trothwy
Mae’r amgueddfa’n edrych allan ar y dyfroedd a gariai fasnach y copr gynt. Codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn y cwm yng Nglandŵr yn 1717, ac erbyn 1800 roedd naw gwaith toddi copr wrthi ar hyd y Tawe, fel y daeth Abertawe’n adnabyddus fel Copperopolis.FfynhonnellLower Swansea Valley ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd toddi’n gofyn am fwy na thair rhan o lo i bob rhan o fwyn, felly talai dod â’r mwyn at lo Abertawe; codwyd y toddfa gopr gyntaf yng Nglandŵr yn 1717; erbyn 1800 gweithiai naw toddfa gopr yn y cwm, a daeth Abertawe’n adnabyddus fel Copperopolis; erbyn 1860 toddai’r cwm ddwy ran o dair o’r mwyn copr a fewnforid i Brydain; gadawodd y diwydiant dir a dŵr llygredig ar ei ôl.
Erbyn 1860 roedd Cwm Tawe Isaf yn toddi dwy ran o dair o’r holl fwyn copr a ddeuai i Brydain. Hwyliai barciau copr Abertawe allan yn llawn glo Cymreig, o gwmpas yr Horn i Chile, a dod adref â mwyn i’r ffwrneisi; daeth yr olaf ohonynt i mewn o Chile yn 1902.FfynonellauLower Swansea Valley ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd toddi’n gofyn am fwy na thair rhan o lo i bob rhan o fwyn, felly talai dod â’r mwyn at lo Abertawe; codwyd y toddfa gopr gyntaf yng Nglandŵr yn 1717; erbyn 1800 gweithiai naw toddfa gopr yn y cwm, a daeth Abertawe’n adnabyddus fel Copperopolis; erbyn 1860 toddai’r cwm ddwy ran o dair o’r mwyn copr a fewnforid i Brydain; gadawodd y diwydiant dir a dŵr llygredig ar ei ôl.Have you heard of Swansea’s Cape Horners? ↗Croeso Bae Abertawe (Saesneg)Hwyliai cannoedd o forwyr o Abertawe yn y barciau copr, yn llawn glo, am Chile, heibio Penrhyn yr Horn, a dod adref â mwyn copr i’r toddfeydd; daeth y barc copr olaf o Chile yn 1902.
Warws a neuadd wydr
Dau adeilad mewn un yw’r adeilad. Mae neuadd newydd o lechi a gwydr ynghlwm wrth hen warws doc, rhestredig Gradd II, a fu unwaith yn Amgueddfa Ddiwydiannol a Morol Abertawe.FfynhonnellNational Waterfront Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Rhan o Amgueddfa Cymru ac yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; fe’i cynlluniwyd gan Wilkinson Eyre a’r arddangosfeydd gan Land Design Studio; costiodd £33.5 miliwn, gydag £11 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, ac fe’i hagorwyd ym mis Hydref 2005; adeilad o lechi a gwydr ynghlwm wrth warws doc rhestredig Gradd II, a fu’n Amgueddfa Ddiwydiannol a Morol Abertawe; mae’n adrodd hanes diwydiant a dyfeisgarwch Cymru, gyda throsleisio amlieithog ac iaith arwyddion ar ei harddangosion rhyngweithiol.
Cynlluniwyd yr adeilad gan y penseiri Wilkinson Eyre, a ddewiswyd mewn cystadleuaeth a drefnwyd gan Sefydliad Brenhinol Penseiri Prydain, a’i orielau gan Land Design Studio. Costiodd £33.5 miliwn, ag arian gan Awdurdod Datblygu Cymru ac £11 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, ac fe’i hagorwyd ym mis Hydref 2005.FfynhonnellNational Waterfront Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Rhan o Amgueddfa Cymru ac yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; fe’i cynlluniwyd gan Wilkinson Eyre a’r arddangosfeydd gan Land Design Studio; costiodd £33.5 miliwn, gydag £11 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, ac fe’i hagorwyd ym mis Hydref 2005; adeilad o lechi a gwydr ynghlwm wrth warws doc rhestredig Gradd II, a fu’n Amgueddfa Ddiwydiannol a Morol Abertawe; mae’n adrodd hanes diwydiant a dyfeisgarwch Cymru, gyda throsleisio amlieithog ac iaith arwyddion ar ei harddangosion rhyngweithiol.
Beth a welwch chi
Mae’r orielau’n adrodd sut y cymerodd Cymru ran yn y Chwyldro Diwydiannol a sut y daliodd ei phobl ati i ddyfeisio, â pheiriannau a gwrthrychau go iawn y gorffennol wrth ochr sgriniau cyffwrdd a ffilmiau. Roedd ymhlith yr amgueddfeydd cyntaf ym Mhrydain i roi lleisiau mewn sawl iaith i’w harddangosfeydd ac Iaith Arwyddion Prydain ar ei holl sgriniau rhyngweithiol.FfynhonnellNational Waterfront Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Rhan o Amgueddfa Cymru ac yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; fe’i cynlluniwyd gan Wilkinson Eyre a’r arddangosfeydd gan Land Design Studio; costiodd £33.5 miliwn, gydag £11 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, ac fe’i hagorwyd ym mis Hydref 2005; adeilad o lechi a gwydr ynghlwm wrth warws doc rhestredig Gradd II, a fu’n Amgueddfa Ddiwydiannol a Morol Abertawe; mae’n adrodd hanes diwydiant a dyfeisgarwch Cymru, gyda throsleisio amlieithog ac iaith arwyddion ar ei harddangosion rhyngweithiol.
Ymhlith ei thrysorau mae copi gweithredol maint llawn o locomotif Pen-y-darren Richard Trevithick, a wnaeth ar 21 Chwefror 1804 y daith gyntaf ar reilffordd gan locomotif stêm, ym Merthyr Tudful. Gwnaed y copi yn 1981, a sawl gwaith y flwyddyn mae’n rhedeg ar ddeugain metr o drac y tu allan i’r amgueddfa.FfynhonnellRichard Trevithick ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1802 adeiladodd Trevithick un o’i beiriannau stêm gwasgedd uchel i yrru morthwyl yng Ngwaith Haearn Penydarren ym Merthyr Tudful; gyda help Rees Jones, gweithiwr yn y gwaith haearn, a than oruchwyliaeth Samuel Homfray, y perchennog, gosododd y peiriant ar olwynion a’i droi’n locomotif; yn 1803 gwerthodd y patentau ar ei locomotifau i Homfray; digwyddodd taith 21 Chwefror 1804 yng nghanol diddordeb mawr gan y cyhoedd, ac yn ogystal â Homfray, Crawshay a’r teithwyr roedd y tystion yn cynnwys Mr Giddy, noddwr uchel ei barch i Trevithick, a ‘pheiriannydd o’r Llywodraeth’; roedd gan y locomotif foeler ag un ffliw dychwel ar ffrâm bedair olwyn, ac un silindr â strôc hir iawn, wedi’i osod yn rhannol yn y boeler, wedi’i gysylltu ag olwyn hedfan fawr ar un ochr, a yrrai olwyn gocos ganolog a gysylltid â’r olwynion gyrru; âi’r stêm a ddefnyddiwyd i fyny’r simnai, gan gryfhau’r drafft drwy’r tân ac effeithlonrwydd y peiriant; dangosodd, os oedd y graddiant yn ddigon esmwyth, y gellid tynnu cerbydau trwm ar hyd ffordd haearn lefn â phwysau gafael locomotif stêm trwm; clywodd Christopher Blackett o lofa Wylam ger Newcastle am y llwyddiant yng Nghymru ac ysgrifennodd at Trevithick am gynlluniau locomotif; yn 1808 adeiladodd Trevithick Catch Me Who Can, ei bedwerydd locomotif mae’n debyg, ar ôl y rhai a ddefnyddiwyd yn Coalbrookdale, Penydarren a Wylam; ganed Trevithick yn Tregajorran, rhwng Camborne a Redruth, yn fab i gapten pwll, yr unig fachgen mewn teulu o chwech o blant; yn blentyn gwyliai beiriannau stêm yn pwmpio dŵr o byllau tun a chopr dwfn Cernyw; roedd ganddo ddawn at rifyddeg; roedd yn 6 troedfedd 2 fodfedd o daldra ac yn bencampwr ymgodymu Cernywaidd; yn 1797 priododd Jane Harvey o Hayle; comisiynwyd copi llawn maint gweithredol o locomotif Penydarren yn 1981 ar gyfer Amgueddfa Diwydiant a Môr Cymru yng Nghaerdydd, a symudwyd ef wedyn i Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe, lle mae’n rhedeg sawl gwaith y flwyddyn ar 40 metr o drac y tu allan i’r amgueddfa.
Mae’r amgueddfa’n galw ei hun bellach yn amgueddfa fyw’r môr yng Nghymru, ac mae ei harddangosfa Tides of Treasure ar agor o fis Mehefin 2026 hyd fis Mehefin 2027.FfynhonnellNational Waterfront Museum ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Heol Ystumllwynarth, y Cwarter Morol, Abertawe SA1 3RD; mynediad am ddim; ar agor 10am hyd 4pm.
Ffordd ar lwybr y copr
Mae’r amgueddfa’n rhan o Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop, fel pwynt angori, un o’r safleoedd mawr sy’n adrodd hanes diwydiant ar draws Ewrop. Mae Mynydd Parys ym Môn, yr anfonwyd ei fwyn i Abertawe, yn bwynt angori ar yr un llwybr.FfynonellauNational Waterfront Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Rhan o Amgueddfa Cymru ac yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; fe’i cynlluniwyd gan Wilkinson Eyre a’r arddangosfeydd gan Land Design Studio; costiodd £33.5 miliwn, gydag £11 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, ac fe’i hagorwyd ym mis Hydref 2005; adeilad o lechi a gwydr ynghlwm wrth warws doc rhestredig Gradd II, a fu’n Amgueddfa Ddiwydiannol a Morol Abertawe; mae’n adrodd hanes diwydiant a dyfeisgarwch Cymru, gyda throsleisio amlieithog ac iaith arwyddion ar ei harddangosion rhyngweithiol.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.Mynydd Parys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mynydd Parys, bryn 147 metr o uchder ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn; dechreuwyd cloddio am gopr yma tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Efydd; ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o’r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr; roedd Mynydd Parys yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn chwarter olaf y 18fed ganrif, a defnyddid ei gopr ar gyfer llongau rhyfel Prydain; rhedid y cwmni gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod; malwyd y graig â morthwylion gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei hanfon o Amlwch i Abertawe i’w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; bathai’r cwmni ei arian ei hun, y ‘Geiniog Parys’, a ddefnyddid yn lleol; ar anterth y mwyngloddio cyflogwyd dros 1,000 o bobl; mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining plc; ei enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de; newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf; heddiw astudir yr hen weithfeydd gan haneswyr ac archaeolegwyr, ac mae golygfeydd trawiadol y mynydd yn boblogaidd gyda cherddwyr ac ymwelwyr.
Ychydig i fyny’r afon saif gwaith copr yr Hafod-Morfa, lle bu’r Vivianiaid yn toddi copr o 1810 hyd 1924, â’i dai injan ac olion y felin rolio, fel y gall diwrnod yn Abertawe ddilyn y copr o’r dociau i’r ffwrneisi.FfynonellauHafod Copperworks ↗Wikipedia (Saesneg)Erbyn 1823 roedd 10,000 o 15,000 o bobl Abertawe’n dibynnu ar gopr; codwyd gwaith yr Hafod yn 1810 gan John Vivian, o Vivian a’i Feibion, ac yn y 19eg ganrif hwn oedd y gwaith copr mwyaf yn y byd, yn cyflogi dros 1,000; codwyd gwaith y Morfa drws nesaf yn 1835; caeodd y melinau rholio olaf yn 1980, ac mae distyllfa Penderyn ar y safle heddiw.Hafod Copperworks ↗Croeso Bae Abertawe (Saesneg)Gwaith yr Hafod, dan y Vivianiaid o 1810 hyd 1924, oedd efallai’r gwaith copr mwyaf a mwyaf modern yn y byd; deuai mwyn o Gernyw, yna Chile ac Awstralia.
Ymweld
Mae’r amgueddfa ar Heol Ystumllwynarth yng Nghwarter Morol Abertawe. Mae mynediad am ddim, ac mae ar agor o 10am hyd 4pm.FfynhonnellNational Waterfront Museum ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Heol Ystumllwynarth, y Cwarter Morol, Abertawe SA1 3RD; mynediad am ddim; ar agor 10am hyd 4pm.
Pobl y lle hwn
Mwy ar y wefan hon
Teyrnas y Copr: mynydd coch Môn a ffwrneisi Abertawe →Gwaith copr yr Hafod-Morfa →Abertawe →
Lleoedd hanesyddol gerllaw
O amgylch y lle
Trefi gerllaw
- Abertawe Abertawe · yma
- Treforys Abertawe · 6 km
- Mwmbwls Abertawe · 6 km
- Llansawel Castell-nedd Port Talbot · 9 km
Cestyll gerllaw
- Silverwood Castle, Oystermouth 6 km
- Castell Ystum Llwynarth 6 km
- Briton Ferry Motte 7 km
- Mount Vernon Motte 8 km
- Bishopston Old Castle 8 km
- Castell Baglan 10 km
Brwydrau gerllaw
Ar fap y wefan hon →Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (4)
- Mwynfa Parys tua 1790, ar ôl Julius Caesar Ibbetson: mwynwyr wrth y winshis ar ymyl y clogwyn uwchben y… — Julius Caesar Ibbetson, National Library of Wales · Parth cyhoeddus
- Peiriannau rholio rhydlyd yn nhŷ injan Musgrave yng ngwaith copr yr Hafod-Morfa, Abertawe — RobinLeicester · CC BY-SA 4.0
- Adfeilion Abaty Nedd a’u hadlewyrchiad yng Nghamlas Tennant — Gareth Lovering Photography · CC BY-SA 2.0
- Blaengwrt muriog a chyntedd beddrod siambrog Parc le Breos, Gŵyr — Daicaregos at English Wikipedia · Parth cyhoeddus
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan



