

Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1785–1855
John Henry Vivian
Meistr copr gwaith yr Hafod yn Abertawe, y gwaith copr mwyaf yn y byd, Aelod Seneddol dros Abertawe am fwy nag ugain mlynedd ac yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol.
Llun: Cerflun John Henry Vivian yn Abertawe · Stu’s Images, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

John Henry Vivian oedd meistr gwaith yr Hafod ar afon Tawe, am gyfnod y gwaith copr mwyaf yn y byd, ac un o’r gwŷr a wnaeth Abertawe’n Copperopolis. Yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol ac yn Aelod Seneddol dros Abertawe am fwy nag ugain mlynedd, rhoddodd ei enw i fwyn a’i deulu i’r ddinas.FfynonellauJohn Henry Vivian ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian o Truro; roedd yn berchen ar fusnesau mwyngloddio, toddi a masnachu copr yn Abertawe (Vivian a’i Feibion), Lerpwl, Birmingham a Llundain; Aelod Seneddol dros Ardal Abertawe o 1832 hyd 1855; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Jones o Reigate yn 1816, ac ymhlith eu hwyth plentyn roedd Henry Vivian, Barwn Abertawe cyntaf, a Glynn Vivian; bu farw 10 Chwefror 1855; enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl.Vivian & Sons ↗Wikipedia (Saesneg)Vivian a’i Feibion, toddwyr copr yn yr Hafod yng nghwm isaf Tawe o 1810 hyd 1924, cwmni cyfyngedig o 1916; ymsefydlodd John Vivian (1750–1826), Cernywiad, yn Abertawe tua 1800 a daeth yn bartner rheoli gweithfeydd copr Pen-clawdd a Chasllwchwr; roedd ei fab John Henry Vivian yn rheolwr ym Mhen-clawdd erbyn 1806; yn 1808–1810 prydlesodd y cwmni dir yn yr Hafod gan Ddug Beaufort ac Iarll Jersey; yn y 1840au gweithfeydd yr Hafod oedd y mwyaf o’u bath yn y byd, a’u hallbwn yn chwarter masnach gopr y Deyrnas Unedig; rheolodd Henry Hussey Vivian y gwaith o 1845 a chymryd rheolaeth lawn pan fu farw ei dad; yn 1853 prynodd Vivian waith White Rock yn Foxhole ar y cyd â Williams, Foster & Co.; o 1864 gwnâi’r cwmni asid sylffwrig o fwg copr, a gwrteithiau artiffisial; erbyn canol y 1870au roedd chwe gwaith yn yr Hafod, yn eu plith weithfeydd Alcali, Ffosffad ac Arian yr Hafod; yn 1883 ffurfiwyd H. H. Vivian & Co. i gymryd Gwaith Nicel a Chobalt Hafod Isha; o 1889 hyd 1894 gweithiodd y cwmni Fwynglawdd Murray ger Sudbury, Ontario; yn y Rhyfel Byd Cyntaf cyflenwodd diwbiau pres a phlatiau cyddwyso i’r Morlys, gan fwy na dyblu’r allbwn; yn 1924–1925 unodd Vivians â Williams, Foster and Company a Pascoe Grenfell and Sons i ffurfio British Copper Manufacturers, a lyncwyd gan Imperial Chemical Industries yn 1928.Hafod Copperworks ↗Wikipedia (Saesneg)Erbyn 1823 roedd 10,000 o 15,000 o bobl Abertawe’n dibynnu ar gopr; codwyd gwaith yr Hafod yn 1810 gan John Vivian, o Vivian a’i Feibion, ac yn y 19eg ganrif hwn oedd y gwaith copr mwyaf yn y byd, yn cyflogi dros 1,000; codwyd gwaith y Morfa drws nesaf yn 1835; caeodd y melinau rholio olaf yn 1980, ac mae distyllfa Penderyn ar y safle heddiw.
| Ganed | 9 Awst 1785, Truro, CernywFfynhonnellJohn Henry Vivian ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian o Truro; roedd yn berchen ar fusnesau mwyngloddio, toddi a masnachu copr yn Abertawe (Vivian a’i Feibion), Lerpwl, Birmingham a Llundain; Aelod Seneddol dros Ardal Abertawe o 1832 hyd 1855; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Jones o Reigate yn 1816, ac ymhlith eu hwyth plentyn roedd Henry Vivian, Barwn Abertawe cyntaf, a Glynn Vivian; bu farw 10 Chwefror 1855; enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl. |
|---|---|
| Ei dad | John Vivian, toddwr coprFfynonellauJohn Henry Vivian ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian o Truro; roedd yn berchen ar fusnesau mwyngloddio, toddi a masnachu copr yn Abertawe (Vivian a’i Feibion), Lerpwl, Birmingham a Llundain; Aelod Seneddol dros Ardal Abertawe o 1832 hyd 1855; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Jones o Reigate yn 1816, ac ymhlith eu hwyth plentyn roedd Henry Vivian, Barwn Abertawe cyntaf, a Glynn Vivian; bu farw 10 Chwefror 1855; enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl.Vivian & Sons ↗Wikipedia (Saesneg)Vivian a’i Feibion, toddwyr copr yn yr Hafod yng nghwm isaf Tawe o 1810 hyd 1924, cwmni cyfyngedig o 1916; ymsefydlodd John Vivian (1750–1826), Cernywiad, yn Abertawe tua 1800 a daeth yn bartner rheoli gweithfeydd copr Pen-clawdd a Chasllwchwr; roedd ei fab John Henry Vivian yn rheolwr ym Mhen-clawdd erbyn 1806; yn 1808–1810 prydlesodd y cwmni dir yn yr Hafod gan Ddug Beaufort ac Iarll Jersey; yn y 1840au gweithfeydd yr Hafod oedd y mwyaf o’u bath yn y byd, a’u hallbwn yn chwarter masnach gopr y Deyrnas Unedig; rheolodd Henry Hussey Vivian y gwaith o 1845 a chymryd rheolaeth lawn pan fu farw ei dad; yn 1853 prynodd Vivian waith White Rock yn Foxhole ar y cyd â Williams, Foster & Co.; o 1864 gwnâi’r cwmni asid sylffwrig o fwg copr, a gwrteithiau artiffisial; erbyn canol y 1870au roedd chwe gwaith yn yr Hafod, yn eu plith weithfeydd Alcali, Ffosffad ac Arian yr Hafod; yn 1883 ffurfiwyd H. H. Vivian & Co. i gymryd Gwaith Nicel a Chobalt Hafod Isha; o 1889 hyd 1894 gweithiodd y cwmni Fwynglawdd Murray ger Sudbury, Ontario; yn y Rhyfel Byd Cyntaf cyflenwodd diwbiau pres a phlatiau cyddwyso i’r Morlys, gan fwy na dyblu’r allbwn; yn 1924–1925 unodd Vivians â Williams, Foster and Company a Pascoe Grenfell and Sons i ffurfio British Copper Manufacturers, a lyncwyd gan Imperial Chemical Industries yn 1928. |
| Gweithfeydd | Pen-clawdd erbyn 1806; yr Hafod, Abertawe, o 1810FfynhonnellVivian & Sons ↗Wikipedia (Saesneg)Vivian a’i Feibion, toddwyr copr yn yr Hafod yng nghwm isaf Tawe o 1810 hyd 1924, cwmni cyfyngedig o 1916; ymsefydlodd John Vivian (1750–1826), Cernywiad, yn Abertawe tua 1800 a daeth yn bartner rheoli gweithfeydd copr Pen-clawdd a Chasllwchwr; roedd ei fab John Henry Vivian yn rheolwr ym Mhen-clawdd erbyn 1806; yn 1808–1810 prydlesodd y cwmni dir yn yr Hafod gan Ddug Beaufort ac Iarll Jersey; yn y 1840au gweithfeydd yr Hafod oedd y mwyaf o’u bath yn y byd, a’u hallbwn yn chwarter masnach gopr y Deyrnas Unedig; rheolodd Henry Hussey Vivian y gwaith o 1845 a chymryd rheolaeth lawn pan fu farw ei dad; yn 1853 prynodd Vivian waith White Rock yn Foxhole ar y cyd â Williams, Foster & Co.; o 1864 gwnâi’r cwmni asid sylffwrig o fwg copr, a gwrteithiau artiffisial; erbyn canol y 1870au roedd chwe gwaith yn yr Hafod, yn eu plith weithfeydd Alcali, Ffosffad ac Arian yr Hafod; yn 1883 ffurfiwyd H. H. Vivian & Co. i gymryd Gwaith Nicel a Chobalt Hafod Isha; o 1889 hyd 1894 gweithiodd y cwmni Fwynglawdd Murray ger Sudbury, Ontario; yn y Rhyfel Byd Cyntaf cyflenwodd diwbiau pres a phlatiau cyddwyso i’r Morlys, gan fwy na dyblu’r allbwn; yn 1924–1925 unodd Vivians â Williams, Foster and Company a Pascoe Grenfell and Sons i ffurfio British Copper Manufacturers, a lyncwyd gan Imperial Chemical Industries yn 1928. |
| Y Senedd | Aelod dros Ardal Abertawe, 1832–1855FfynhonnellJohn Henry Vivian ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian o Truro; roedd yn berchen ar fusnesau mwyngloddio, toddi a masnachu copr yn Abertawe (Vivian a’i Feibion), Lerpwl, Birmingham a Llundain; Aelod Seneddol dros Ardal Abertawe o 1832 hyd 1855; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Jones o Reigate yn 1816, ac ymhlith eu hwyth plentyn roedd Henry Vivian, Barwn Abertawe cyntaf, a Glynn Vivian; bu farw 10 Chwefror 1855; enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl. |
| Anrhydeddau | Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; y mwyn vivianiteFfynhonnellJohn Henry Vivian ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian o Truro; roedd yn berchen ar fusnesau mwyngloddio, toddi a masnachu copr yn Abertawe (Vivian a’i Feibion), Lerpwl, Birmingham a Llundain; Aelod Seneddol dros Ardal Abertawe o 1832 hyd 1855; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Jones o Reigate yn 1816, ac ymhlith eu hwyth plentyn roedd Henry Vivian, Barwn Abertawe cyntaf, a Glynn Vivian; bu farw 10 Chwefror 1855; enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl. |
| Bu farw | 10 Chwefror 1855FfynhonnellJohn Henry Vivian ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian o Truro; roedd yn berchen ar fusnesau mwyngloddio, toddi a masnachu copr yn Abertawe (Vivian a’i Feibion), Lerpwl, Birmingham a Llundain; Aelod Seneddol dros Ardal Abertawe o 1832 hyd 1855; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Jones o Reigate yn 1816, ac ymhlith eu hwyth plentyn roedd Henry Vivian, Barwn Abertawe cyntaf, a Glynn Vivian; bu farw 10 Chwefror 1855; enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl. |
O Gernyw i’r Tawe#
Ganed John Henry Vivian yn Truro ar 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian, toddwr copr o Gernyw, a’i wraig Betsey. Ymsefydlodd ei dad yn ardal Abertawe tua 1800 yn bartner rheoli gweithfeydd copr Pen-clawdd a Chasllwchwr, ac erbyn 1806 roedd John Henry ifanc yn rhedeg y gwaith ym Mhen-clawdd ei hun.FfynonellauJohn Henry Vivian ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian o Truro; roedd yn berchen ar fusnesau mwyngloddio, toddi a masnachu copr yn Abertawe (Vivian a’i Feibion), Lerpwl, Birmingham a Llundain; Aelod Seneddol dros Ardal Abertawe o 1832 hyd 1855; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Jones o Reigate yn 1816, ac ymhlith eu hwyth plentyn roedd Henry Vivian, Barwn Abertawe cyntaf, a Glynn Vivian; bu farw 10 Chwefror 1855; enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl.Vivian & Sons ↗Wikipedia (Saesneg)Vivian a’i Feibion, toddwyr copr yn yr Hafod yng nghwm isaf Tawe o 1810 hyd 1924, cwmni cyfyngedig o 1916; ymsefydlodd John Vivian (1750–1826), Cernywiad, yn Abertawe tua 1800 a daeth yn bartner rheoli gweithfeydd copr Pen-clawdd a Chasllwchwr; roedd ei fab John Henry Vivian yn rheolwr ym Mhen-clawdd erbyn 1806; yn 1808–1810 prydlesodd y cwmni dir yn yr Hafod gan Ddug Beaufort ac Iarll Jersey; yn y 1840au gweithfeydd yr Hafod oedd y mwyaf o’u bath yn y byd, a’u hallbwn yn chwarter masnach gopr y Deyrnas Unedig; rheolodd Henry Hussey Vivian y gwaith o 1845 a chymryd rheolaeth lawn pan fu farw ei dad; yn 1853 prynodd Vivian waith White Rock yn Foxhole ar y cyd â Williams, Foster & Co.; o 1864 gwnâi’r cwmni asid sylffwrig o fwg copr, a gwrteithiau artiffisial; erbyn canol y 1870au roedd chwe gwaith yn yr Hafod, yn eu plith weithfeydd Alcali, Ffosffad ac Arian yr Hafod; yn 1883 ffurfiwyd H. H. Vivian & Co. i gymryd Gwaith Nicel a Chobalt Hafod Isha; o 1889 hyd 1894 gweithiodd y cwmni Fwynglawdd Murray ger Sudbury, Ontario; yn y Rhyfel Byd Cyntaf cyflenwodd diwbiau pres a phlatiau cyddwyso i’r Morlys, gan fwy na dyblu’r allbwn; yn 1924–1925 unodd Vivians â Williams, Foster and Company a Pascoe Grenfell and Sons i ffurfio British Copper Manufacturers, a lyncwyd gan Imperial Chemical Industries yn 1928.
Gwaith yr Hafod#
Rhwng 1808 a 1810 cymerodd cwmni’r teulu, Vivian a’i Feibion, dir yn yr Hafod ar brydles, ar lan orllewinol y Tawe uwchben Abertawe, gan Ddug Beaufort ac Iarll Jersey, ac yn 1810 dechreuodd gwaith newydd yr Hafod doddi. Gallai llongau hwylio i fyny’r afon at ei geiau â mwyn o Gernyw, tra deuai glo i lawr ato ar dramffordd a chamlas.FfynonellauVivian & Sons ↗Wikipedia (Saesneg)Vivian a’i Feibion, toddwyr copr yn yr Hafod yng nghwm isaf Tawe o 1810 hyd 1924, cwmni cyfyngedig o 1916; ymsefydlodd John Vivian (1750–1826), Cernywiad, yn Abertawe tua 1800 a daeth yn bartner rheoli gweithfeydd copr Pen-clawdd a Chasllwchwr; roedd ei fab John Henry Vivian yn rheolwr ym Mhen-clawdd erbyn 1806; yn 1808–1810 prydlesodd y cwmni dir yn yr Hafod gan Ddug Beaufort ac Iarll Jersey; yn y 1840au gweithfeydd yr Hafod oedd y mwyaf o’u bath yn y byd, a’u hallbwn yn chwarter masnach gopr y Deyrnas Unedig; rheolodd Henry Hussey Vivian y gwaith o 1845 a chymryd rheolaeth lawn pan fu farw ei dad; yn 1853 prynodd Vivian waith White Rock yn Foxhole ar y cyd â Williams, Foster & Co.; o 1864 gwnâi’r cwmni asid sylffwrig o fwg copr, a gwrteithiau artiffisial; erbyn canol y 1870au roedd chwe gwaith yn yr Hafod, yn eu plith weithfeydd Alcali, Ffosffad ac Arian yr Hafod; yn 1883 ffurfiwyd H. H. Vivian & Co. i gymryd Gwaith Nicel a Chobalt Hafod Isha; o 1889 hyd 1894 gweithiodd y cwmni Fwynglawdd Murray ger Sudbury, Ontario; yn y Rhyfel Byd Cyntaf cyflenwodd diwbiau pres a phlatiau cyddwyso i’r Morlys, gan fwy na dyblu’r allbwn; yn 1924–1925 unodd Vivians â Williams, Foster and Company a Pascoe Grenfell and Sons i ffurfio British Copper Manufacturers, a lyncwyd gan Imperial Chemical Industries yn 1928.Hafod Copperworks ↗Wikipedia (Saesneg)Erbyn 1823 roedd 10,000 o 15,000 o bobl Abertawe’n dibynnu ar gopr; codwyd gwaith yr Hafod yn 1810 gan John Vivian, o Vivian a’i Feibion, ac yn y 19eg ganrif hwn oedd y gwaith copr mwyaf yn y byd, yn cyflogi dros 1,000; codwyd gwaith y Morfa drws nesaf yn 1835; caeodd y melinau rholio olaf yn 1980, ac mae distyllfa Penderyn ar y safle heddiw.Discover with Jo… Hafod Copperworks ↗Croeso Bae Abertawe (2020) (Saesneg)Deuai’r mwyn copr cynnar o Gernyw, a’i gludo i fyny afon Tawe i geiau y tu ôl i’r gwaith; deuai glo lleol ar dramffordd neu gamlas; ymwelodd y gwyddonydd Michael Faraday yn 1819; casglwyd lleisiau’r gorffennol gan Brifysgol Abertawe a’u recordio gan wirfoddolwyr ar y safle.
Dan John Henry tyfodd yr Hafod yn waith copr mwyaf ei ddydd. Erbyn 1823 roedd deng mil o bymtheng mil o bobl Abertawe yn dibynnu ar gopr, ac yn y 1840au gwnâi’r Hafod ar ei ben ei hun chwarter copr y Deyrnas Unedig, gyda mwy na mil o bobl yn gweithio yno.FfynonellauHafod Copperworks ↗Wikipedia (Saesneg)Erbyn 1823 roedd 10,000 o 15,000 o bobl Abertawe’n dibynnu ar gopr; codwyd gwaith yr Hafod yn 1810 gan John Vivian, o Vivian a’i Feibion, ac yn y 19eg ganrif hwn oedd y gwaith copr mwyaf yn y byd, yn cyflogi dros 1,000; codwyd gwaith y Morfa drws nesaf yn 1835; caeodd y melinau rholio olaf yn 1980, ac mae distyllfa Penderyn ar y safle heddiw.Vivian & Sons ↗Wikipedia (Saesneg)Vivian a’i Feibion, toddwyr copr yn yr Hafod yng nghwm isaf Tawe o 1810 hyd 1924, cwmni cyfyngedig o 1916; ymsefydlodd John Vivian (1750–1826), Cernywiad, yn Abertawe tua 1800 a daeth yn bartner rheoli gweithfeydd copr Pen-clawdd a Chasllwchwr; roedd ei fab John Henry Vivian yn rheolwr ym Mhen-clawdd erbyn 1806; yn 1808–1810 prydlesodd y cwmni dir yn yr Hafod gan Ddug Beaufort ac Iarll Jersey; yn y 1840au gweithfeydd yr Hafod oedd y mwyaf o’u bath yn y byd, a’u hallbwn yn chwarter masnach gopr y Deyrnas Unedig; rheolodd Henry Hussey Vivian y gwaith o 1845 a chymryd rheolaeth lawn pan fu farw ei dad; yn 1853 prynodd Vivian waith White Rock yn Foxhole ar y cyd â Williams, Foster & Co.; o 1864 gwnâi’r cwmni asid sylffwrig o fwg copr, a gwrteithiau artiffisial; erbyn canol y 1870au roedd chwe gwaith yn yr Hafod, yn eu plith weithfeydd Alcali, Ffosffad ac Arian yr Hafod; yn 1883 ffurfiwyd H. H. Vivian & Co. i gymryd Gwaith Nicel a Chobalt Hafod Isha; o 1889 hyd 1894 gweithiodd y cwmni Fwynglawdd Murray ger Sudbury, Ontario; yn y Rhyfel Byd Cyntaf cyflenwodd diwbiau pres a phlatiau cyddwyso i’r Morlys, gan fwy na dyblu’r allbwn; yn 1924–1925 unodd Vivians â Williams, Foster and Company a Pascoe Grenfell and Sons i ffurfio British Copper Manufacturers, a lyncwyd gan Imperial Chemical Industries yn 1928. Wrth i fwynfeydd Cernyw ddihysbyddu, deuai ei fwyn o bellach, o Chile ac Awstralia.FfynhonnellHafod Copperworks ↗Croeso Bae Abertawe (Saesneg)Gwaith yr Hafod, dan y Vivianiaid o 1810 hyd 1924, oedd efallai’r gwaith copr mwyaf a mwyaf modern yn y byd; deuai mwyn o Gernyw, yna Chile ac Awstralia.

Gŵr gwyddoniaeth#
Trin toddi fel gwyddoniaeth a wnâi Vivian. Fe’i hetholwyd yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol, ac enwyd y mwyn vivianite, ffosffad haearn glaswyrdd, ar ei ôl.FfynhonnellJohn Henry Vivian ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian o Truro; roedd yn berchen ar fusnesau mwyngloddio, toddi a masnachu copr yn Abertawe (Vivian a’i Feibion), Lerpwl, Birmingham a Llundain; Aelod Seneddol dros Ardal Abertawe o 1832 hyd 1855; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Jones o Reigate yn 1816, ac ymhlith eu hwyth plentyn roedd Henry Vivian, Barwn Abertawe cyntaf, a Glynn Vivian; bu farw 10 Chwefror 1855; enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl. Ymwelodd y gwyddonydd mawr Michael Faraday â’r Hafod yn 1819, ac yn 1826 ysgrifennodd at Vivian ei fod yn arbennig o awyddus i weld ei ‘ffliw godidog’.FfynonellauDiscover with Jo… Hafod Copperworks ↗Croeso Bae Abertawe (2020) (Saesneg)Deuai’r mwyn copr cynnar o Gernyw, a’i gludo i fyny afon Tawe i geiau y tu ôl i’r gwaith; deuai glo lleol ar dramffordd neu gamlas; ymwelodd y gwyddonydd Michael Faraday yn 1819; casglwyd lleisiau’r gorffennol gan Brifysgol Abertawe a’u recordio gan wirfoddolwyr ar y safle.Michael Faraday to John Henry Vivian, 11 September 1826 ↗Epsilon: gohebiaeth Michael Faraday (Saesneg)Mae Faraday yn ysgrifennu ei fod yn arbennig o awyddus i weld ‘ffliw godidog’ Vivian, ac yn gofyn am ei adroddiad printiedig o’r camau a gymerwyd yn yr Hafod yn erbyn mwg copr (1823).
Mwg y copr#
Y ffliw hwnnw oedd ateb Vivian i fwg y copr. Tywalltai rhostio’r mwyn fygdarth sylffwr dros y cwm, a dioddefai’r ffermwyr i’r dwyrain o’i herwydd. Ar ddechrau’r 1820au cododd Vivian ffliwiau hirion a chyddwysyddion i gludo a dal y mwg, ac yn 1823 cyhoeddodd hanes y camau a gymerwyd yn yr Hafod.FfynonellauMichael Faraday to John Henry Vivian, 11 September 1826 ↗Epsilon: gohebiaeth Michael Faraday (Saesneg)Mae Faraday yn ysgrifennu ei fod yn arbennig o awyddus i weld ‘ffliw godidog’ Vivian, ac yn gofyn am ei adroddiad printiedig o’r camau a gymerwyd yn yr Hafod yn erbyn mwg copr (1823).The environmental impact of industrialisation in South Wales in the nineteenth century: ‘copper smoke’ and the Llanelli Copper Company ↗Edmund Newell a Simon Watts, Environment and History 2 (1996) (Saesneg)Hanes cymdeithasol, economaidd a chyfreithiol problem mwg y copr a’r dechnoleg a ddefnyddiwyd i’w reoli; roedd gwaddod sylffwr a metelau trwm o’r gweithfeydd yn uchel, a’r diwydiant yn llygrwr mawr ar ei anterth yng nghanol a diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Nid oedd y ffermwyr yn fodlon. Yn 1833 cyhuddodd un ar ddeg o ffermwyr tenant Llansamlet John Henry Vivian a’i frawd o niwsans cyhoeddus, yn yr achos a gofir fel Achos Mawr y Copr yng Nghaerfyrddin. Dyfarnodd y barnwr nad oedd caledi llond llaw o ffermwyr yn niwsans cyhoeddus, a chafodd y rheithgor y Vivianiaid yn ddieuog.FfynonellauBrief for the defence: copper smoke nuisance indictment ↗Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe, LAC/126/D/1 (Saesneg)Briff i amddiffyn J. H. Vivian a Syr R. H. Vivian, a gyhuddwyd o niwsans mwg copr ar gŵyn Thomas David, 1833.Richard Burton Archives: image gallery ↗Blog History Collections, yr Ysgol Astudiaethau Uwch, 2021 (Saesneg)‘Achos Mawr y Copr’, David v Vivian ym Mrawdlys Caerfyrddin: cynrychiolai Thomas David un ar ddeg o ffermwyr tenant Llansamlet a oedd, gyda’r cyfreithiwr William Meyrick o Ferthyr, wedi ffurfio clwb i gyhuddo Vivian a’i Feibion o niwsans cyhoeddus; dyfarnodd y barnwr nad oedd trallod llond llaw o ffermwyr yn niwsans cyhoeddus fel yr oedd ei angen, a chafwyd y Vivianiaid yn ddieuog (mae’r dudalen yn dyddio’r achos yn 1834; dyddiad y briff amddiffyn yw 1833). Mewn blynyddoedd diweddarach dysgodd y cwmni droi’r mwg ei hun yn asid sylffwrig ac yn wrtaith.FfynhonnellVivian & Sons ↗Wikipedia (Saesneg)Vivian a’i Feibion, toddwyr copr yn yr Hafod yng nghwm isaf Tawe o 1810 hyd 1924, cwmni cyfyngedig o 1916; ymsefydlodd John Vivian (1750–1826), Cernywiad, yn Abertawe tua 1800 a daeth yn bartner rheoli gweithfeydd copr Pen-clawdd a Chasllwchwr; roedd ei fab John Henry Vivian yn rheolwr ym Mhen-clawdd erbyn 1806; yn 1808–1810 prydlesodd y cwmni dir yn yr Hafod gan Ddug Beaufort ac Iarll Jersey; yn y 1840au gweithfeydd yr Hafod oedd y mwyaf o’u bath yn y byd, a’u hallbwn yn chwarter masnach gopr y Deyrnas Unedig; rheolodd Henry Hussey Vivian y gwaith o 1845 a chymryd rheolaeth lawn pan fu farw ei dad; yn 1853 prynodd Vivian waith White Rock yn Foxhole ar y cyd â Williams, Foster & Co.; o 1864 gwnâi’r cwmni asid sylffwrig o fwg copr, a gwrteithiau artiffisial; erbyn canol y 1870au roedd chwe gwaith yn yr Hafod, yn eu plith weithfeydd Alcali, Ffosffad ac Arian yr Hafod; yn 1883 ffurfiwyd H. H. Vivian & Co. i gymryd Gwaith Nicel a Chobalt Hafod Isha; o 1889 hyd 1894 gweithiodd y cwmni Fwynglawdd Murray ger Sudbury, Ontario; yn y Rhyfel Byd Cyntaf cyflenwodd diwbiau pres a phlatiau cyddwyso i’r Morlys, gan fwy na dyblu’r allbwn; yn 1924–1925 unodd Vivians â Williams, Foster and Company a Pascoe Grenfell and Sons i ffurfio British Copper Manufacturers, a lyncwyd gan Imperial Chemical Industries yn 1928.
Aelod Seneddol Abertawe#
Yn 1832, blwyddyn y Ddeddf Ddiwygio, etholwyd Vivian yn Aelod Seneddol cyntaf Ardal newydd Abertawe, a daliodd y sedd hyd ei farw. Roedd hefyd yn ynad heddwch ac yn ddirprwy raglaw.FfynhonnellJohn Henry Vivian ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian o Truro; roedd yn berchen ar fusnesau mwyngloddio, toddi a masnachu copr yn Abertawe (Vivian a’i Feibion), Lerpwl, Birmingham a Llundain; Aelod Seneddol dros Ardal Abertawe o 1832 hyd 1855; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Jones o Reigate yn 1816, ac ymhlith eu hwyth plentyn roedd Henry Vivian, Barwn Abertawe cyntaf, a Glynn Vivian; bu farw 10 Chwefror 1855; enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl.
Ei deulu#
Yn 1816 priododd Sarah Jones o Reigate, a chawsant wyth o blant. Daeth eu mab Henry Hussey Vivian, a redodd yr Hafod o 1845, yn Farwn Abertawe cyntaf, a gadawodd mab arall, Glynn Vivian, i’r ddinas yr oriel gelf sy’n dwyn ei enw.FfynonellauJohn Henry Vivian ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian o Truro; roedd yn berchen ar fusnesau mwyngloddio, toddi a masnachu copr yn Abertawe (Vivian a’i Feibion), Lerpwl, Birmingham a Llundain; Aelod Seneddol dros Ardal Abertawe o 1832 hyd 1855; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Jones o Reigate yn 1816, ac ymhlith eu hwyth plentyn roedd Henry Vivian, Barwn Abertawe cyntaf, a Glynn Vivian; bu farw 10 Chwefror 1855; enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl.Vivian & Sons ↗Wikipedia (Saesneg)Vivian a’i Feibion, toddwyr copr yn yr Hafod yng nghwm isaf Tawe o 1810 hyd 1924, cwmni cyfyngedig o 1916; ymsefydlodd John Vivian (1750–1826), Cernywiad, yn Abertawe tua 1800 a daeth yn bartner rheoli gweithfeydd copr Pen-clawdd a Chasllwchwr; roedd ei fab John Henry Vivian yn rheolwr ym Mhen-clawdd erbyn 1806; yn 1808–1810 prydlesodd y cwmni dir yn yr Hafod gan Ddug Beaufort ac Iarll Jersey; yn y 1840au gweithfeydd yr Hafod oedd y mwyaf o’u bath yn y byd, a’u hallbwn yn chwarter masnach gopr y Deyrnas Unedig; rheolodd Henry Hussey Vivian y gwaith o 1845 a chymryd rheolaeth lawn pan fu farw ei dad; yn 1853 prynodd Vivian waith White Rock yn Foxhole ar y cyd â Williams, Foster & Co.; o 1864 gwnâi’r cwmni asid sylffwrig o fwg copr, a gwrteithiau artiffisial; erbyn canol y 1870au roedd chwe gwaith yn yr Hafod, yn eu plith weithfeydd Alcali, Ffosffad ac Arian yr Hafod; yn 1883 ffurfiwyd H. H. Vivian & Co. i gymryd Gwaith Nicel a Chobalt Hafod Isha; o 1889 hyd 1894 gweithiodd y cwmni Fwynglawdd Murray ger Sudbury, Ontario; yn y Rhyfel Byd Cyntaf cyflenwodd diwbiau pres a phlatiau cyddwyso i’r Morlys, gan fwy na dyblu’r allbwn; yn 1924–1925 unodd Vivians â Williams, Foster and Company a Pascoe Grenfell and Sons i ffurfio British Copper Manufacturers, a lyncwyd gan Imperial Chemical Industries yn 1928.
Bu farw John Henry Vivian ar 10 Chwefror 1855. Saif ei gerflun yn Abertawe heddiw, ger yr afon lle bu ei weithfeydd unwaith yn goleuo’r cwm.FfynhonnellJohn Henry Vivian ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian o Truro; roedd yn berchen ar fusnesau mwyngloddio, toddi a masnachu copr yn Abertawe (Vivian a’i Feibion), Lerpwl, Birmingham a Llundain; Aelod Seneddol dros Ardal Abertawe o 1832 hyd 1855; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Jones o Reigate yn 1816, ac ymhlith eu hwyth plentyn roedd Henry Vivian, Barwn Abertawe cyntaf, a Glynn Vivian; bu farw 10 Chwefror 1855; enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl.

Lleoedd i ymweld â nhw
Yn fyw yr un pryd
Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (11)
- Mwynfa Parys tua 1790, ar ôl Julius Caesar Ibbetson: mwynwyr wrth y winshis ar ymyl y clogwyn uwchben y… — Julius Caesar Ibbetson, National Library of Wales · Parth cyhoeddus
- Amgueddfa Genedlaethol y Glannau ar hen ddociau Abertawe — Jaggery, CC BY-SA 2.0
- Peiriannau rholio rhydlyd yn nhŷ injan Musgrave yng ngwaith copr yr Hafod-Morfa, Abertawe — RobinLeicester · CC BY-SA 4.0
- Tafarn y Waun Wyllt ger Abercannaid, lle gweithiwyd lefel lo Lucy Thomas — Peter Aylmer · CC BY-SA 2.0
- Darlun o Mary Jones yn cerdded yn droednoeth i’r Bala, o lyfryn cynnar Cymdeithas y Beibl — Brian0324 · Parth cyhoeddus
- Thomas Price, Carnhuanawc — "Emmanuel Giaconia" (William Jones?/Hugh Hughes?) · Parth cyhoeddus
- William Crawshay II, Brenin Haearn Cyfarthfa, a beintiwyd tua 1850 (Amgueddfa ac Oriel Gelf Castell Cyfarthfa) — Unknown artist · Parth cyhoeddus
- Carreg fedd goffa Betsi Cadwaladr ym Mynwent Abney Park, Llundain — Hsq7278 · CC BY-SA 4.0
- Richard Roberts, gan Edward Villiers Rippingille — Edward Villiers Rippingille · Parth cyhoeddus
- John Gibson — Margaret Sarah Carpenter · Parth cyhoeddus
- Bedd Tegid yn Nanhyfer — ceridwen · CC BY-SA 2.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan










