Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1785–1855

John Henry Vivian

Meistr copr gwaith yr Hafod yn Abertawe, y gwaith copr mwyaf yn y byd, Aelod Seneddol dros Abertawe am fwy nag ugain mlynedd ac yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol.

Llun: Cerflun John Henry Vivian yn Abertawe · Stu’s Images, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

1785–1855 (wedi’i gofnodi) Meistr copr yr Hafod Y Gymru Ddiwydiannol Diwydiant a menter
Cerflun John Henry Vivian yn Abertawe
Cerflun John Henry Vivian yn Abertawe · Llun: Wikimedia Commons · Stu’s Images, CC BY-SA 3.0

John Henry Vivian oedd meistr gwaith yr Hafod ar afon Tawe, am gyfnod y gwaith copr mwyaf yn y byd, ac un o’r gwŷr a wnaeth Abertawe’n Copperopolis. Yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol ac yn Aelod Seneddol dros Abertawe am fwy nag ugain mlynedd, rhoddodd ei enw i fwyn a’i deulu i’r ddinas.

Ganed9 Awst 1785, Truro, Cernyw
Ei dadJohn Vivian, toddwr copr
GweithfeyddPen-clawdd erbyn 1806; yr Hafod, Abertawe, o 1810
Y SeneddAelod dros Ardal Abertawe, 1832–1855
AnrhydeddauCymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; y mwyn vivianite
Bu farw10 Chwefror 1855

O Gernyw i’r Tawe#

Ganed John Henry Vivian yn Truro ar 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian, toddwr copr o Gernyw, a’i wraig Betsey. Ymsefydlodd ei dad yn ardal Abertawe tua 1800 yn bartner rheoli gweithfeydd copr Pen-clawdd a Chasllwchwr, ac erbyn 1806 roedd John Henry ifanc yn rhedeg y gwaith ym Mhen-clawdd ei hun.

Gwaith yr Hafod#

Rhwng 1808 a 1810 cymerodd cwmni’r teulu, Vivian a’i Feibion, dir yn yr Hafod ar brydles, ar lan orllewinol y Tawe uwchben Abertawe, gan Ddug Beaufort ac Iarll Jersey, ac yn 1810 dechreuodd gwaith newydd yr Hafod doddi. Gallai llongau hwylio i fyny’r afon at ei geiau â mwyn o Gernyw, tra deuai glo i lawr ato ar dramffordd a chamlas.

Dan John Henry tyfodd yr Hafod yn waith copr mwyaf ei ddydd. Erbyn 1823 roedd deng mil o bymtheng mil o bobl Abertawe yn dibynnu ar gopr, ac yn y 1840au gwnâi’r Hafod ar ei ben ei hun chwarter copr y Deyrnas Unedig, gyda mwy na mil o bobl yn gweithio yno. Wrth i fwynfeydd Cernyw ddihysbyddu, deuai ei fwyn o bellach, o Chile ac Awstralia.

Gwaith copr yr Hafod, eiddo’r Vivianiaid, ar afon Tawe, wedi’i baentio gan James Harris (Oriel Gelf Glynn Vivian)
Gwaith copr yr Hafod, eiddo’r Vivianiaid, ar afon Tawe, wedi’i baentio gan James Harris (Oriel Gelf Glynn Vivian) · Llun: James Harris, Public domain, Wikimedia Commons

Gŵr gwyddoniaeth#

Trin toddi fel gwyddoniaeth a wnâi Vivian. Fe’i hetholwyd yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol, ac enwyd y mwyn vivianite, ffosffad haearn glaswyrdd, ar ei ôl. Ymwelodd y gwyddonydd mawr Michael Faraday â’r Hafod yn 1819, ac yn 1826 ysgrifennodd at Vivian ei fod yn arbennig o awyddus i weld ei ‘ffliw godidog’.

Mwg y copr#

Y ffliw hwnnw oedd ateb Vivian i fwg y copr. Tywalltai rhostio’r mwyn fygdarth sylffwr dros y cwm, a dioddefai’r ffermwyr i’r dwyrain o’i herwydd. Ar ddechrau’r 1820au cododd Vivian ffliwiau hirion a chyddwysyddion i gludo a dal y mwg, ac yn 1823 cyhoeddodd hanes y camau a gymerwyd yn yr Hafod.

Nid oedd y ffermwyr yn fodlon. Yn 1833 cyhuddodd un ar ddeg o ffermwyr tenant Llansamlet John Henry Vivian a’i frawd o niwsans cyhoeddus, yn yr achos a gofir fel Achos Mawr y Copr yng Nghaerfyrddin. Dyfarnodd y barnwr nad oedd caledi llond llaw o ffermwyr yn niwsans cyhoeddus, a chafodd y rheithgor y Vivianiaid yn ddieuog. Mewn blynyddoedd diweddarach dysgodd y cwmni droi’r mwg ei hun yn asid sylffwrig ac yn wrtaith.

Aelod Seneddol Abertawe#

Yn 1832, blwyddyn y Ddeddf Ddiwygio, etholwyd Vivian yn Aelod Seneddol cyntaf Ardal newydd Abertawe, a daliodd y sedd hyd ei farw. Roedd hefyd yn ynad heddwch ac yn ddirprwy raglaw.

Ei deulu#

Yn 1816 priododd Sarah Jones o Reigate, a chawsant wyth o blant. Daeth eu mab Henry Hussey Vivian, a redodd yr Hafod o 1845, yn Farwn Abertawe cyntaf, a gadawodd mab arall, Glynn Vivian, i’r ddinas yr oriel gelf sy’n dwyn ei enw.

Bu farw John Henry Vivian ar 10 Chwefror 1855. Saif ei gerflun yn Abertawe heddiw, ger yr afon lle bu ei weithfeydd unwaith yn goleuo’r cwm.

Cerflun John Henry Vivian yn Abertawe
Cerflun John Henry Vivian yn Abertawe · Llun: Stu’s Images, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf