

Llwybr
Y frwydr dros yr iaith
Llun: Wyneb-ddalen addurnedig Beibl William Morgan, Y Beibl Cyssegr-lan, a argraffwyd yn 1588 · William Morgan (1545-1604), CC0 · Wikimedia Commons
Mae’r Gymraeg yn un o ieithoedd byw hynaf Ewrop. Daeth drwy’r Deddfau Uno, y Llyfrau Gleision a’r Welsh Not am fod pobl wedi ymladd drosti.
Mae’r llwybr hwn yn dilyn y frwydr honno, o Feibl Cymraeg 1588 i’r gyfraith a wnaeth y Gymraeg yn iaith swyddogol.
Darllenwyr, ysgrifenwyr a’r gyfraith
Enillwyd y frwydr dros y Gymraeg yn gyntaf trwy ddysgu pobl i’w darllen. O 1731 symudai ysgolion cylchynol Griffith Jones o le i le, tua thri mis ar y tro, gan ddysgu yn Gymraeg, ‘iaith y bobl’, ac erbyn ei farw yn 1761 roedd dros 200,000 wedi dysgu darllen ynddynt.FfynhonnellGriffith Jones (priest) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1683 neu 1684 ym Mhenboyr, Sir Gaerfyrddin; rheithor Llanddowror o 1716; yn 1731 dechreuodd yr ysgolion cylchynol, pob un yn aros tua thri mis mewn un lle cyn symud ymlaen; roedd yr addysg yn Gymraeg, iaith y bobl; erbyn ei farw yn 1761 roedd dros 200,000 o bobl wedi dysgu darllen ynddynt; cariodd Bridget Bevan yr ysgolion ymlaen hyd ei marw yn 1779; trwy ei bregethu y troes Daniel Rowland; bu farw yn Nhalacharn ar 8 Ebrill 1761 ac mae’n gorwedd yn Llanddowror. Daliodd y Gymraeg ei thir hyd yn oed dros y ffin: yn Ergyng, yn Swydd Henffordd heddiw, roedd yn dal i’w siarad yn gyffredin yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.FfynhonnellErgyng ↗Wikipedia (Saesneg)Ei chalon rhwng Mynwy a Gwy, yn bennaf yng ngorllewin Swydd Henffordd; efallai mai tref Rufeinig Ariconium, yn Weston under Penyard, a roddodd ei henw iddi ac mai hi oedd ei phrifddinas gyntaf; Peibio Clafrog oedd taid Dyfrig Sant, esgob cyntaf Ergyng, a sefydlodd dai dysg mawr yn Llanfrother, ger Hoarwithy, ac ym Mochros; teyrnasodd Gwrgan Fawr tua 619–645, un o’i brenhinoedd mwyaf; priododd Onbrawst o Ergyng Feurig o Went, a’u mab Athrwys oedd brenin y ddwy; roedd y Gymraeg yn dal i’w siarad yn gyffredin yno yn hanner cyntaf y 19eg ganrif, a gosodid hysbysiadau’r eglwys yn Gymraeg a Saesneg hyd tua 1860.
Ar 13 Chwefror 1962 traddododd Saunders Lewis y ddarlith radio Tynged yr Iaith, gan rybuddio y byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain oni bai fod pethau’n newid.FfynhonnellTynged yr Iaith ↗Wikipedia (Saesneg)Darlith radio flynyddol Rhanbarth Cymreig y BBC, a draddodwyd gan Saunders Lewis a’i darlledu ar 13 Chwefror 1962; roedd nifer siaradwyr Cymraeg wedi gostwng 8.2 y cant rhwng 1951 a 1961, a rhybuddiodd Lewis y byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain pe parhâi’r duedd; galwodd am wneud busnes llywodraeth yn amhosibl heb y Gymraeg yn yr ardaloedd lle siaredid hi’n eang, “dim llai na chwyldro”, a chyflwyno Trefor ac Eileen Beasley o Langennech yn batrwm; galwodd John Davies y ddarlith yn gatalydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Fe newidiasant. Ar 7 Rhagfyr 2010 pasiodd y Cynulliad Fesur y Gymraeg yn unfrydol, gan roi statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru a gosod na ddylid ei thrin yn llai ffafriol na’r Saesneg.FfynhonnellWelsh Language (Wales) Measure 2011 ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i pasiwyd yn unfrydol gan y Cynulliad ar 7 Rhagfyr 2010 a chafodd Gydsyniad Brenhinol ar 9 Chwefror 2011; rhoddodd statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru a gosod na ddylid trin y Gymraeg yn llai ffafriol na’r Saesneg; diddymodd Fwrdd yr Iaith Gymraeg a chreu Comisiynydd y Gymraeg, a’r cyntaf oedd Meri Huws, a benodwyd ar 5 Hydref 2011; roedd safonau iaith i ddisodli cynlluniau iaith 1993; meddai Bethan Williams o Gymdeithas yr Iaith: drwy’r mesur hwn rydym wedi ennill statws swyddogol i’r iaith.
Arosfannau ar y llwybr
Y Beibl Cymraeg
Mae cyfieithiad William Morgan yn gosod safon y Gymraeg lenyddol ac yn helpu’r iaith i oroesi.
Y Beibl CymraegBrad y Llyfrau Gleision
Mae adroddiad gan y llywodraeth yn beio’r Gymraeg am ‘anwybodaeth’ honedig y bobl, gan ennyn dicter hirhoedlog.
Brad y Llyfrau GleisionY Welsh Not
Mewn llawer o ysgolion rhaid i blentyn a ddelir yn siarad Cymraeg wisgo pren â’r llythrennau ‘WN’. Mae’r iaith yn goroesi yng nghartrefi, capeli a strydoedd Cymru.
Y Welsh NotY Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôl
Am bedwar can mlynedd trin y Gymraeg fel rhywbeth i gael gwared arno a wnaeth y rhai a lywodraethai Gymru o Lundain. Caeodd Deddf Seneddol hi allan o’r llysoedd, galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n ‘anfantais enfawr’, a chrogodd ysgolion flocyn o bren am yddfau plant a’i siaradai. Gwrthododd Cymru ei gollwng.
Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôlTân yn Llŷn
Mae Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yn rhoi ysgol fomio’r Awyrlu yn Llŷn ar dân, ac yn cael eu carcharu.
Tân yn LlŷnTynged yr Iaith
Mae darlith radio Saunders Lewis ar dynged yr iaith yn arwain at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.
Tynged yr IaithProtest Pont Trefechan
Mae aelodau Cymdeithas yr Iaith yn eistedd ar bont yn Aberystwyth ym mhrotest gyntaf y gymdeithas dros y Gymraeg.
Protest Pont TrefechanBoddi Tryweryn
Boddir pentref Capel Celyn i gyflenwi dŵr i Lerpwl, er gwaethaf gwrthwynebiad bron yn unfrydol yng Nghymru.
Boddi TrywerynGwynfor ac S4C
Mae Gwynfor Evans yn addo ymprydio oni bai bod y sianel deledu Gymraeg a addawyd yn cael ei sefydlu. Mae’r llywodraeth yn ildio, a ganed S4C.
Gwynfor ac S4CStatws swyddogol i’r Gymraeg
Mae Mesur y Gymraeg yn rhoi statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru ac yn creu Comisiynydd y Gymraeg.
Statws swyddogol i’r Gymraeg
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









