Hanes Cymru / Llwybrau

Llwybr

Y frwydr dros yr iaith

Llun: Wyneb-ddalen addurnedig Beibl William Morgan, Y Beibl Cyssegr-lan, a argraffwyd yn 1588 · William Morgan (1545-1604), CC0 · Wikimedia Commons

Mae’r Gymraeg yn un o ieithoedd byw hynaf Ewrop. Daeth drwy’r Deddfau Uno, y Llyfrau Gleision a’r Welsh Not am fod pobl wedi ymladd drosti.

Mae’r llwybr hwn yn dilyn y frwydr honno, o Feibl Cymraeg 1588 i’r gyfraith a wnaeth y Gymraeg yn iaith swyddogol.

Darllenwyr, ysgrifenwyr a’r gyfraith

Enillwyd y frwydr dros y Gymraeg yn gyntaf trwy ddysgu pobl i’w darllen. O 1731 symudai ysgolion cylchynol Griffith Jones o le i le, tua thri mis ar y tro, gan ddysgu yn Gymraeg, ‘iaith y bobl’, ac erbyn ei farw yn 1761 roedd dros 200,000 wedi dysgu darllen ynddynt. Daliodd y Gymraeg ei thir hyd yn oed dros y ffin: yn Ergyng, yn Swydd Henffordd heddiw, roedd yn dal i’w siarad yn gyffredin yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Ar 13 Chwefror 1962 traddododd Saunders Lewis y ddarlith radio Tynged yr Iaith, gan rybuddio y byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain oni bai fod pethau’n newid. Fe newidiasant. Ar 7 Rhagfyr 2010 pasiodd y Cynulliad Fesur y Gymraeg yn unfrydol, gan roi statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru a gosod na ddylid ei thrin yn llai ffafriol na’r Saesneg.

Arosfannau ar y llwybr

  1. Y Beibl Cymraeg

    Mae cyfieithiad William Morgan yn gosod safon y Gymraeg lenyddol ac yn helpu’r iaith i oroesi.

    Y Beibl Cymraeg
  2. Brad y Llyfrau Gleision

    Mae adroddiad gan y llywodraeth yn beio’r Gymraeg am ‘anwybodaeth’ honedig y bobl, gan ennyn dicter hirhoedlog.

    Brad y Llyfrau Gleision
  3. Y Welsh Not

    Mewn llawer o ysgolion rhaid i blentyn a ddelir yn siarad Cymraeg wisgo pren â’r llythrennau ‘WN’. Mae’r iaith yn goroesi yng nghartrefi, capeli a strydoedd Cymru.

    Y Welsh Not
  4. Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôl

    Am bedwar can mlynedd trin y Gymraeg fel rhywbeth i gael gwared arno a wnaeth y rhai a lywodraethai Gymru o Lundain. Caeodd Deddf Seneddol hi allan o’r llysoedd, galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n ‘anfantais enfawr’, a chrogodd ysgolion flocyn o bren am yddfau plant a’i siaradai. Gwrthododd Cymru ei gollwng.

    Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôl
  5. Tân yn Llŷn

    Mae Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yn rhoi ysgol fomio’r Awyrlu yn Llŷn ar dân, ac yn cael eu carcharu.

    Tân yn Llŷn
  6. Tynged yr Iaith

    Mae darlith radio Saunders Lewis ar dynged yr iaith yn arwain at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

    Tynged yr Iaith
  7. Protest Pont Trefechan

    Mae aelodau Cymdeithas yr Iaith yn eistedd ar bont yn Aberystwyth ym mhrotest gyntaf y gymdeithas dros y Gymraeg.

    Protest Pont Trefechan
  8. Boddi Tryweryn

    Boddir pentref Capel Celyn i gyflenwi dŵr i Lerpwl, er gwaethaf gwrthwynebiad bron yn unfrydol yng Nghymru.

    Boddi Tryweryn
  9. Gwynfor ac S4C

    Mae Gwynfor Evans yn addo ymprydio oni bai bod y sianel deledu Gymraeg a addawyd yn cael ei sefydlu. Mae’r llywodraeth yn ildio, a ganed S4C.

    Gwynfor ac S4C
  10. Statws swyddogol i’r Gymraeg

    Mae Mesur y Gymraeg yn rhoi statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru ac yn creu Comisiynydd y Gymraeg.

    Statws swyddogol i’r Gymraeg

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf