Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

diwedd y ddeuddegfed ganrif

Bucheddau Saint Cymru

Un llyfr sy’n cadw bucheddau Lladin sylfaenwyr eglwysi Cymru: Gwynllyw a Chadog, Illtud, Teilo, Dyfrig, Dewi, Padarn, Tathan a rhagor, gyda’r calendr eglwysig Cymreig hynaf a theuluoedd Brychan a Cheredig.

Llun: Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, ar safle ysgol fynachaidd gynnar Illtud · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwyddiwedd y ddeuddegfed ganrif, ym mhriordy Trefynwy yn ôl pob tebyg
Ysgrifennwyd gano leiaf naw copïydd
Cedwir yny Llyfrgell Brydeinig, Llundain (Cotton MS Vespasian A. xiv)
Trysorbucheddau saint Cymru, a’r calendr eglwysig Cymreig hynaf

Llyfr y saint

Os Llyfr Llandaf yw llyfr eglwys Teilo, dyma lyfr holl saint de Cymru. Fe’i hysgrifennwyd yn nhraean olaf y ddeuddegfed ganrif gan o leiaf naw copïydd, ym mhriordy Benedictaidd Trefynwy yn ôl pob tebyg, ac mae’n casglu i un gyfrol fucheddau Lladin sylfaenwyr eglwysi Cymru.

Beth sydd ynddo

Mae’n agor â chalendr o ddyddiau gŵyl y saint, y calendr eglwysig Cymreig hynaf sydd wedi goroesi. Yna daw teuluoedd y saint a’r brenhinoedd: hanes sefydlu Brycheiniog a phlant niferus Brychan, a disgynyddion Ceredig, a roddodd ei enw i Geredigion.

Yna’r bucheddau: Gwynllyw, brenin rhyfelgar Gwynllŵg, a’i fab Cadog o Lancarfan; Illtud o Lanilltud Fawr, athro’r saint; Teilo a Dyfrig, esgobion Llandaf; Dewi o Dyddewi; Brynach, Padarn, Clydog, Cybi, Tathan, Carannog, Aeddan a Brendan y mordwywr. Heb yr un llyfr hwn, byddai’r rhan fwyaf o’r bucheddau hyn ar goll.

Ei daith

Yn yr unfed ganrif ar bymtheg darllenwyd y llyfr a gwnaed nodiadau ynddo gan Syr John Prys o Aberhonddu, y gŵr a argraffodd y llyfr Cymraeg cyntaf, a allai fod wedi’i gael pan gaewyd y mynachlogydd. Yna aeth i Syr Robert Cotton, y mae ei lyfrgell fawr yn y Llyfrgell Brydeinig heddiw. Argraffwyd y bucheddau gan A. W. Wade-Evans yn 1944 fel Vitae Sanctorum Britanniae et Genealogiae, a dilynodd argraffiad newydd gan Scott Lloyd yn 2013. Mae’r llyfr cyfan wedi’i ffotograffu a gellir ei ddarllen ar-lein.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf